چیست؟
فک بالا از دو نیمه تشکیل شده است که با یک خط اتصال از وسط کام به هم می‌رسند. در سن رشد این خط انعطاف دارد و فک می‌تواند به طرفین پهن شود. وقتی این پهنشدن کافی نباشد، قوس دندانی بالا نسبت به قوس پایین تنگ می‌ماند؛ در ارتودنسی به این حالت تنگی عرضی می‌گویند.
شایع‌ترین پیامد آن کراس‌بایت است: انتظار می‌رود دندانهای عقبی بالا بیرون از دندانهای پایین قرار بگیرند، اما به سمت داخل می‌افتند. وقتی تنگی به بسته شدن یک‌طرفه بینجامد، فک هنگام بسته شدن ممکن است به یک سو منحرف شود. کام بلند و تنگ به نظر می‌رسد؛ به دلیل کمبود جا ممکن است نامرتبی دندان‌ها و رد دندان‌ها در کنارهٔ زبان دیده شود.
کف فک بالا در عین حال کف حفرهٔ بینی است. به همین دلیل تنگی می‌تواند همراه با وضعیت‌هایی دیده شود که نفس کشیدن از بینی را دشوار می‌کنند. این رابطه یک‌طرفه نیست؛ نفس کشیدن طولانی‌مدت از دهان هم می‌تواند بر رشد فک اثر بگذارد. اثر پهن کردن فک بر تنفس از فردی به فرد دیگر فرق میکند و پهن کردن به تنهایی درمانی برای تنفس شمرده نمی‌شود.
نشانه‌ها
لازم نیست همه این‌ها با هم باشند.
چرا رخ میدهد؟
- 01
وراثت و الگوی رشد
اندازهٔ فک‌ها ویژگی‌های خانوادگی دارد. عقب ماندن پهنای فک بالا نسبت به فک پایین می‌تواند بدون هیچ عادتی هم پیش بیاید.
- 02
نفس کشیدن طولانی‌مدت از دهان
وقتی زبان به کام تکیه نمی‌کند، فک بالا از داخل پشتیبانی نمی‌شود و فشار گونه‌ها غالب میشود. اگر این وضعیت سال‌ها ادامه یابد، قوس می‌تواند تنگ شود.
- 03
ادامه یافتن عادت‌های مکیدن
ادامهٔ مکیدن انگشت و استفاده از پستانک پس از دورهٔ دندانهای شیری می‌تواند بر ساختار کام اثر بگذارد. میزان این اثر به طول مدت عادت و تکرار روزانهٔ آن بستگی دارد.
- 04
از دست رفتن زودهنگام دندانهای شیری
وقتی دندانهای شیری عقبی زودتر از موعد از دست بروند، دندانهای مجاور به سمت فضای خالی حرکت می‌کنند. قوس کوتاه میشود و جایی که برای دندانهای دائمی کنار گذاشته شده بود کم میشود.
چگونه پیش می‌رود؟
- دندانهای شیری و مختلط
آسان‌ترین دوره برای پهن کردن
خط اتصال در کام هنوز انعطاف دارد. با انبساط سریع فک بالا می‌توان پهنشدن را در سطح استخوانی به دست آورد؛ مرحلهٔ پهن کردن ظرف چند هفته کامل میشود و پس از آن دورهٔ تثبیت می‌آید.
- نوجوانی
سال‌هایی که پنجره تنگ‌تر میشود
خط اتصال شروع به جوش خوردن میکند. پهنشدن بیشتر با متمایل شدن دندان‌ها رخ میدهد و اثر استخوانی کمتر میشود. در این دوره روش‌های متکی بر پیچ می‌توانند مطرح شوند.
- بزرگسال جوان
دورهٔ دستگاه‌های متکی بر استخوان
دستگاه‌های انبساطی که با مینی‌پیچ‌های کارگذاشته‌شده در استخوان کام پشتیبانی می‌شوند می‌توانند یک گزینه باشند. نتیجه بسته به سن، ساختار استخوان و میزان بسته شدن خط اتصال فرق میکند؛ در همهٔ بیماران پاسخ یکسانی انتظار نمیرود.
- بزرگسال
انبساط با کمک جراحی
وقتی خط اتصال کاملاً بسته شده باشد، پهن کردن با اقدامی که جراحی دهان، فک و صورت انجام میدهد آماده میشود و سپس به صورت ارتودنسی ادامه می‌یابد. تصمیم را ارتودنسی و جراحی با هم می‌گیرند.
چگونه درمان میشود؟
ارزیابی با معاینه، قالب یا اسکن داخل دهانی، عکس و رادیوگرافی انجام میشود. در صورت نیاز تصویربرداری سه‌بعدی خواسته میشود؛ به این ترتیب مشخص میشود که تنگی فقط از شیب دندان‌ها می‌آید یا از پایهٔ فک. اگر همراه با کراس‌بایت انحراف فک به یک سو هم وجود داشته باشد، این نکته ثبت میشود، چون برنامهٔ درمان را تغییر میدهد.
رایج‌ترین کار در سن رشد، انبساط سریع فک بالا است. دستگاهی ثابت به کار می‌رود که به دندانهای عقبی متصل است و در وسط آن پیچی قرار دارد؛ این پیچ در برنامه‌ای که دندان‌پزشک تعیین میکند چرخانده میشود و فک بالا مرحله به مرحله پهن میشود. در روزهای نخست احساس فشار، فاصلهای موقت میان دندانهای جلو و تغییری کوتاه‌مدت در تکلم عادی شمرده میشود. پس از کامل شدن پهنشدن، دستگاه مدتی سر جای خود می‌ماند؛ اگر این دورهٔ تثبیت نادیده گرفته شود، بازگشت انتظار می‌رود.
در بزرگسالان چون خط اتصال بسته شده است، ممکن است با همان دستگاه، انبساط در سطح استخوانی به دست نیاید. در این حالت دستگاه‌های انبساطی متکی بر پیچ که در استخوان کام جای می‌گیرند یا انبساط با کمک جراحی دهان، فک و صورت بررسی میشود. اینکه کدام راه مناسب است با نگاه به سن، ساختار استخوان و کل وضعیت اکلوژن تعیین میشود.
- منحرف شدن فک به یک سو هنگام باز و بسته شدن دهان و آشکارتر شدن تدریجی آن
- درد شدید، ورم لثه یا نچرخیدن پیچ در حالی که دستگاه انبساط در دهان است
- وقفهٔ تنفسی در خواب فرزندتان یا خروپف هر شبه
چگونه پیشگیری میشود؟
- نخستین ارزیابی ارتودنسی فرزندتان را حدود هفت‌سالگی انجام دهید؛ تنگی در این سن به‌آسانی تشخیص داده میشود.
- اگر تنفس دهانی وجود دارد، علت آن را بررسی کنید؛ تا مسیر بینی باز نشود رشد فک به‌راحتی پیش نمیرود.
- اجازه ندهید مکیدن انگشت و استفاده از پستانک از دورهٔ دندانهای شیری فراتر برود.
- اگر دندان شیری زود از دست رفت، از دندان‌پزشکتان بپرسید که آیا فضانگهدار لازم است یا نه.
پرسش‌های متداول
- آیا پهن کردن کام دردناک است؟
- در روزهای نخست احساس فشار در کام و ریشهٔ بینی عادی است؛ در لحظههایی که پیچ چرخانده میشود ممکن است کششی کوتاه حس شود. این حس معمولاً ظرف چند دقیقه فروکش میکند. درد شدید و مداوم انتظار نمیرود و در چنین حالتی باید دستگاه کنترل شود.
- آیا فاصلهای که میان دندانهای جلویم باز شده ماندگار است؟
- دیده شدن فاصله میان دندانهای جلوی بالا در جریان انبساط سریع، یافتهای مورد انتظار است و نشان میدهد که پهنشدن در سطح استخوانی رخ داده است. این فاصله در هفتههای پس از توقف انبساط اغلب خودبهخود بسته میشود. در مواردی که بسته نشود، در چارچوب برنامهٔ درمان به آن پرداخته میشود.
- آیا پهن کردن فک خروپف یا آپنهٔ خواب را برطرف میکند؟
- چنین نتیجهای را نمیتوان از پیش گفت. در برخی کودکان با گشاد شدن راه هوایی بینی، بهبود شکایتهای تنفسی گزارش شده است، اما اثر آن از فردی به فرد دیگر فرق میکند. اگر وقفهٔ تنفسی در خواب مطرح باشد، تشخیص با تست خواب گذاشته میشود و تصمیم درمان همراه با پزشکی که در زمینهٔ خواب کار میکند گرفته میشود.
این محتوا جنبه اطلاع‌رسانی عمومی دارد و جایگزین معاینه حضوری نیست. علائم میان بیماری‌ها مشترک‌اند و تشخیص تنها بالینی انجام میشود.