Nedir?
Üst çene, damağın ortasından geçen bir birleşme hattıyla iki yarımdan oluşur. Büyüme çağında bu hat esnektir ve çene yanlara doğru genişleyebilir. Genişleme yeterli olmadığında üst diş kavsi alt kavse göre dar kalır; ortodontide buna transversal darlık denir.
En sık görülen sonuç çapraz kapanıştır: üst arka dişlerin alt dişlerin dış tarafında kapanması beklenirken iç tarafına düşer. Darlık tek taraflı bir kapanışa yol açtığında çene kapanırken bir yana kayabilir. Damak yüksek ve dar görünür; yer yetersizliğine bağlı çapraşıklık ve dilin kenarında diş izleri bulunabilir.
Üst çenenin tabanı aynı zamanda burun boşluğunun tabanıdır. Bu nedenle darlık, burundan solumanın zorlaştığı tablolarla birlikte görülebilir. İlişki tek yönlü değildir; uzun süre ağızdan solumak da çene gelişimini etkileyebilir. Genişletmenin solunum üzerindeki etkisi kişiden kişiye değişir ve genişletme tek başına bir solunum tedavisi olarak görülmez.
Belirtiler
Bu belirtilerin hepsinin birden görülmesi gerekmez.
Neden olur?
- 01
Kalıtım ve büyüme düzeni
Çene boyutları ailesel özellikler taşır. Üst çene genişliğinin alt çeneye göre geri kalması, herhangi bir alışkanlık olmadan da ortaya çıkabilir.
- 02
Uzun süren ağızdan soluma
Dil damağa yaslanmadığında üst çene içeriden desteklenmez ve yanaklardan gelen basınç öne çıkar. Bu düzen yıllarca sürdüğünde kavis daralabilir.
- 03
Emme alışkanlıklarının uzaması
Parmak emme ve emzik kullanımının süt dişleri döneminin ötesine taşması damak yapısını etkileyebilir. Etkinin derecesi alışkanlığın süresine ve günlük sıklığına bağlıdır.
- 04
Süt dişlerinin erken kaybı
Arka süt dişleri zamanından önce kaybedildiğinde komşu dişler boşluğa doğru kayar. Kavis kısalır ve daimî dişler için ayrılmış olan yer azalır.
Nasıl ilerler?
- Süt ve karma dişlenme
Genişletmenin en kolay olduğu dönem
Damaktaki birleşme hattı henüz esnektir. Hızlı üst çene genişletmesiyle iskelet düzeyinde genişleme sağlanabilir; genişletme birkaç hafta içinde tamamlanır, ardından pekiştirme dönemi gelir.
- Ergenlik
Pencerenin daralmaya başladığı yıllar
Birleşme hattı kenetlenmeye başlar. Genişleme daha çok dişlerin eğilmesiyle olur, iskelet etkisi azalır. Bu dönemde vida destekli yöntemler gündeme gelebilir.
- Genç erişkin
Kemiğe tutunan aygıtların dönemi
Damak kemiğine yerleştirilen mini vidalarla desteklenen genişleticiler bir seçenek olabilir. Sonuç yaşa, kemik yapısına ve hattın kapanma derecesine göre değişir; her hastada aynı yanıt beklenmez.
- Erişkin
Cerrahi destekli genişletme
Birleşme hattı tamamen kapandığında genişletme, ağız ve çene cerrahisinin yaptığı bir işlemle hazırlanır ve ardından ortodontik olarak sürdürülür. Kararı ortodonti ve cerrahi birlikte verir.
Nasıl tedavi edilir?
Değerlendirme muayene, ağız içi ölçü ya da tarama, fotoğraf ve film ile yapılır. Gerektiğinde üç boyutlu görüntüleme istenir; darlığın yalnızca dişlerin eğiminden mi yoksa çene tabanından mı kaynaklandığı böylece ayrılır. Çapraz kapanışa çenenin bir yana kayması eşlik ediyorsa bu da kaydedilir, çünkü tedavi planını değiştirir.
Büyüme çağındaki en sık uygulama hızlı üst çene genişletmesidir. Arka dişlere tutunan ve ortasında vida bulunan sabit bir aygıt kullanılır; vida hekimin belirlediği program içinde çevrilerek üst çene kademeli olarak genişletilir. İlk günlerde basınç hissi, ön dişler arasında geçici bir aralık ve konuşmada kısa süreli değişiklik olağan kabul edilir. Genişleme tamamlandıktan sonra aygıt bir süre yerinde bırakılır; bu pekiştirme dönemi atlanırsa geri dönüş beklenir.
Erişkinde birleşme hattı kapandığı için aynı aygıtla iskelet genişlemesi sağlanamayabilir. Bu durumda damak kemiğine tutunan vida destekli genişleticiler ya da ağız ve çene cerrahisiyle hazırlanan cerrahi destekli genişletme değerlendirilir. Hangi yolun uygun olduğu yaşa, kemik yapısına ve kapanışın bütününe bakılarak belirlenir.
- Ağız açılıp kapanırken çenenin bir yana kayması ve bunun giderek belirginleşmesi
- Genişletme aygıtı takılıyken şiddetli ağrı, diş etinde şişlik ya da vidanın çevrilememesi
- Çocuğunuzda uykuda solunum duraklaması ya da her gece süren horlama
Nasıl önlenir?
- Çocuğunuzun ilk ortodontik değerlendirmesini yedi yaş dolaylarında yaptırın; darlık bu yaşta kolay fark edilir.
- Ağızdan soluma varsa nedenini araştırın; burun yolu açılmadan çene gelişimi rahat ilerlemez.
- Parmak emme ve emzik kullanımının süt dişleri döneminin ötesine taşmasına izin vermeyin.
- Süt dişleri erken kaybedildiğinde yer tutucu gerekip gerekmediğini diş hekiminize sorun.
Sık sorulan sorular
- Damak genişletmesi ağrılı mıdır?
- İlk günlerde damakta ve burun kökünde basınç hissi olağandır; vidanın çevrildiği anlarda kısa süreli bir gerginlik duyulabilir. Bu duygu genellikle birkaç dakika içinde geriler. Şiddetli ve sürekli bir ağrı beklenmez, böyle bir durumda aygıtın kontrol edilmesi gerekir.
- Ön dişlerimin arasında açılan boşluk kalıcı mı?
- Hızlı genişletme sırasında üst ön dişler arasında bir aralık görülmesi beklenen bir bulgudur ve genişlemenin iskelet düzeyinde gerçekleştiğini gösterir. Bu aralık, genişletme durduktan sonraki haftalarda çoğu zaman kendiliğinden kapanır. Kapanmadığı durumlarda tedavi planı içinde ele alınır.
- Genişletme horlamayı ya da uyku apnesini geçirir mi?
- Böyle bir sonuç önceden söylenemez. Bazı çocuklarda burun hava yolunun genişlemesiyle solunum şikâyetlerinde iyileşme bildirilmiştir, ancak etki kişiden kişiye değişir. Uykuda solunum duraklaması söz konusuysa tanı uyku testiyle konur ve tedavi kararı uykuyla ilgilenen hekimle birlikte verilir.
Bu içerik genel bilgilendirme amaçlıdır ve kişisel muayenenin yerini tutmaz. Belirtiler birden fazla hastalıkta ortak olabilir; teşhis yalnızca klinik muayene ile konur.