چیست؟
آرتریت سلول غولآسا بیماری التهابی است که دیواره شریان‌های متوسط و بزرگ را درگیر می‌کند. چون بیشتر از همه شریانی را که از ناحیه شقیقه می‌گذرد گرفتار می‌کند، با نام آرتریت تمپورال هم شناخته میشود. تقریبا به‌طور کامل در بالای پنجاه سالگی دیده میشود و با بالا رفتن سن فراوانی آن بیشتر میشود.
التهاب دیواره رگ را ضخیم می‌کند و جریان خونی که از درون رگ می‌گذرد تنگ میشود. بافتی که خون‌رسانی‌اش کم شده است، هنگام کار کردن درد می‌گیرد. چون عضلات جونده هنگام کار به خون بیشتری نیاز دارند، پس از چند لقمه خسته می‌شوند، درد می‌گیرند و با وقفه آسوده می‌شوند. به این وضعیت لنگش فک (کلودیکاسیون فکی) گفته میشود و یکی از نشانه‌های زودرس بیماری است.
نکته‌ای که به کلینیک دندانپزشکی مربوط میشود این است: بیمار ممکن است این را مشکل مفصل فک یا دندان بپندارد و نزد دندانپزشک بیاید. اگر شاخه‌هایی از همین شبکه رگی که عصب بینایی را تغذیه می‌کنند درگیر شوند، از دست رفتن بینایی میتواند پدید آید و این از دست رفتن بیشتر اوقات برگشت‌ناپذیر است. به همین دلیل در وضعیتی که شک برانگیزد، یک روز هم از دست نمی‌رود.
نشانه‌ها
لازم نیست همه این‌ها با هم باشند.
چرا رخ میدهد؟
- 01
روی آوردن سیستم ایمنی به دیواره رگ
سلول‌های ایمنی در دیواره رگ جمع می‌شوند و آنجا التهاب می‌سازند. دیواره ضخیم میشود و فضای درونی رگ تنگ می‌گردد. نشانه‌های بیماری نتیجه همین تنگ شدن است.
- 02
سن بالا
این وضعیت در زیر پنجاه سالگی بسیار نادر است و فراوانی آن حدود هفتاد سالگی در بالاترین حد است. به همین دلیل یک درد شقیقه یکسان در بیمار جوان و در بیمار سالمند با یک وزن ارزیابی نمی‌شود.
- 03
همراهی با پلی‌میالژی روماتیکا
خشکی و دردی که صبح‌ها در اطراف شانه و لگن آشکارتر است، در همان فرد با این بیماری زیاد دیده میشود. اگر چنین شکایتی دارید، آن را جداگانه به پزشکتان بگویید.
- 04
زمینه مستعد و عوامل محیطی
علت قطعی این بیماری دانسته نیست. تصور بر این است که زمینه ژنتیکی همراه با برخی محرک‌های محیطی نقش دارند. این بیماری نتیجه اشتباهی که فرد کرده باشد نیست.
چگونه پیش می‌رود؟
- ۱
نشانه‌های عمومی
بیحالی، بی‌اشتهایی، کاهش وزن، تب خفیف و تعریق شبانه میتواند هفته‌ها ادامه یابد. در این دوره وضعیت اختصاصی این بیماری به نظر نمی‌رسد.
- ۲
نشانه‌های سر و فک
درد شقیقه از نوعی تازه، حساسیت پوست سر هنگام شانه کردن مو و خسته شدن فک هنگام جویدن به آن افزوده میشود. رگ شقیقه ممکن است حساس و ضخیم‌شده حس شود.
- ۳
هشدار چشمی
ممکن است در یک چشم از دست رفتن کوتاه‌مدت بینایی، تاری یا دوبینی رخ دهد. حتی اگر گذشته باشد، این نشانه انتظار نمی‌رود؛ ارزیابی در همان روز لازم است.
- ۴
از دست رفتن دائمی بینایی
اگر ارزیابی دیر شود، خون‌رسانی عصب بینایی میتواند مختل شود و انتظار نمی‌رود بینایی از دست رفته برگردد. هدف از مراجعه زودهنگام این است که کار به این مرحله نرسد.
چگونه درمان میشود؟
جایی که در این وضعیت باید به آن مراجعه کرد، درمانگاه روماتولوژی است. اگر در همان روز نوبت پیدا نشود، به اورژانس مراجعه میشود. ارزیابی به هفته بعد موکول نمی‌شود. اگر شکایتی مربوط به بینایی باشد، بدون تاخیر به اورژانس مراجعه میشود. تشخیص آرتریت سلول غولآسا در دندانپزشکی گذاشته نمی‌شود و درمان آن در دندانپزشکی انجام نمی‌شود.
آنچه آنجا انتظار می‌رود آزمایشهای خونی است که سطح التهاب را نشان میدهد، بررسی شریان شقیقه با سونوگرافی و در صورت نیاز بررسی نمونه کوچکی که از رگ برداشته میشود. اگر شک قوی باشد، درمان سرکوب‌کننده التهاب میتواند پیش از کامل شدن بررسی هم آغاز شود. اختیار درخواست این آزمایشها، تفسیر آنها و آغاز درمان با پزشک مربوط است.
نقش دندانپزشک تشخیص دادن و ارجاع است. درد شقیقه‌ای که در بالای پنجاه سالگی تازه آغاز شده باشد همراه با خسته شدن فک هنگام جویدن، وضعیتی نیست که مانند یک درد معمولی عضلات جونده بررسی شود و با پلاک شبانه پیگیری گردد. اگر این یافته‌ها در معاینه با هم دیده شوند، بیمار در همان روز به بخش مربوط ارجاع میشود.
- از دست رفتن ناگهانی یا کوتاه‌مدت بینایی، تاری یا دوبینی در یک چشم
- درد شقیقه غیرعادی که در بالای پنجاه سالگی تازه آغاز شده باشد
- حس شدن رگی حساس، ضخیم‌شده و دردناک هنگام لمس در شقیقه
- همراهی تب، بیحالی یا کاهش وزن با خسته شدن فک هنگام جویدن
چگونه پیشگیری میشود؟
- پیشگیری از این بیماری ممکن نیست؛ مراقبت از راه شناختن زودهنگام نشانه و مراجعه بدون تاخیر می‌گذرد.
- دردی را که پس از پنجاه سالگی برای نخستین بار در سر یا شقیقه آغاز میشود عادی نشمارید.
- خسته شدن فک هنگام جویدن و آسوده شدن آن با وقفه را یادداشت کنید و به پزشکتان بگویید.
- هر به‌هم‌خوردن بینایی را، حتی اگر کوتاه بوده و گذشته باشد، در همان روز اطلاع دهید.
پرسش‌های متداول
- هنگام جویدن فکم خسته میشود، این همیشه یک بیماری جدی است؟
- نه. شایعترین علت خسته شدن هنگام جویدن، کار بیش از حد عضلات جونده است و این وضعیت آرام است. اما اگر در بالای پنجاه سالگی باشد، تازه آغاز شده باشد و درد شقیقه، بیحالی یا شکایت بینایی همراه آن باشد، ارزیابی در همان روز لازم است. تفکیک را معاینه و آزمایشهای خونی انجام میدهند.
- درد شقیقه من چه فرقی با سردرد تنشی دارد؟
- درد تنشی معمولا دوطرفه است، سالهاست آشناست و فشاری مبهم میدهد. در آرتریت سلول غولآسا درد تازه آغاز میشود، بیشتر اوقات یکطرفه است، پوست سر میتواند به لمس حساس باشد و خسته شدن فک هنگام جویدن میتواند همراه آن باشد. این ترکیب بدون معطلی ارزیابی میشود.
- دندانپزشک میتواند برای این بیماری آزمایش بخواهد؟
- نه. اختیار درخواست این آزمایشها و آغاز درمان بر پایه نتیجه آنها با پزشک مربوط است. وظیفه دندانپزشک این است که نشانه را تشخیص دهد و آن را بهروشنی به شما و به بخشی که به آن ارجاع میدهد منتقل کند. به همین دلیل پرسشهایی که در معاینه درباره سن، بینایی و وضعیت عمومی پرسیده میشود صرفا تشریفات نیست.
این محتوا جنبه اطلاع‌رسانی عمومی دارد و جایگزین معاینه حضوری نیست. علائم میان بیماری‌ها مشترک‌اند و تشخیص تنها بالینی انجام میشود.