چیست؟
سردرد خوشهای نوعی سردرد است که با شدت و نظم خود از بقیه جدا میشود. درد همیشه در یک طرف سر است، در داخل و پشت چشم متمرکز میشود و به شقیقه، فک بالا و دندانهای عقبی بالا پخش میشود. حمله‌ای که درمان نشود بین پانزده دقیقه تا سه ساعت طول میکشد و سپس خودبهخود فرو مینشیند.
در همان سمتی که درد دارد نشانه‌های خودکار (اتونوم) دیده میشود: قرمزی و اشک‌ریزش چشم، افتادگی یا ورم پلک، گرفتگی یا آبریزش بینی، تعریق پیشانی و صورت. حمله‌ها در ساعت‌های مشخصی از شبانه‌روز و بیشتر اوقات به‌گونه‌ای تکرار می‌شوند که فرد را از خواب بیدار می‌کنند.
یک تفاوت رفتاری آشکار آن را از میگرن جدا میکند: در حمله میگرن فرد میخواهد بیحرکت دراز بکشد، اما در حمله خوشهای نمیتواند یک جا بند شود، راه می‌رود و بیقرار است. چون درد در دندانهای عقبی بالا حس میشود، نخستین مراجعه ممکن است به دندانپزشک باشد؛ به همین دلیل ممکن است درمان‌های دندانی بی‌نتیجه‌ای مطرح شود.
نشانه‌ها
لازم نیست همه این‌ها با هم باشند.
چرا رخ میدهد؟
- 01
به‌هم‌ریختن ساعت زیستی
جمع شدن حمله‌ها در ساعت مشخصی از شبانه‌روز و در دوره‌های معینی از سال، این گمان را پیش می‌آورد که ناحیه‌ای از مغز که ریتم خواب و بیداری را اداره میکند در این روند نقش دارد. این نظم یکی از شاخص‌ترین ویژگی‌های این بیماری است.
- 02
تحریک هم‌زمان مسیرهای سه‌قلو و اتونوم
عصبی که حس صورت را می‌برد و رشته‌های عصبی که اشک، ترشح بینی و پلک را اداره می‌کنند در یک حلقه بازتابی مشترک قرار دارند. به راه افتادن این حلقه توضیح میدهد که چرا درد و نشانه‌های چشم و بینی با هم بیرون می‌آیند.
- 03
الکل و سیگار در دوره خوشه
الکلی که در جریان دوره خوشه مصرف شود، میتواند در مدت کوتاهی حمله را آغاز کند. همان فرد ممکن است در دوره بی‌دردی این اثر را نبیند. مصرف سیگار در این بیماران به‌روشنی شایع است.
- 04
به‌هم‌خوردن نظم خواب
بریده شدن خواب شبانه، سفرهایی با اختلاف ساعت و تغییر شیفت کاری میتواند حمله‌ها را پرتکرارتر کند. حمله‌ها بیشتر اوقات در مرحله‌های معینی از خواب پدید می‌آیند.
چگونه پیش می‌رود؟
- حمله
یک حمله
دردی یک‌طرفه که ظرف چند دقیقه به حد تحمل‌ناپذیر میرسد، همراه با نشانه‌های چشم و بینی بین پانزده دقیقه تا سه ساعت طول میکشد.
- خوشه
دوره خوشه
دوره‌ای است که حمله‌ها هفته‌ها یا ماه‌ها، بیشتر اوقات روزی یک یا چند بار تکرار می‌شوند. حمله‌ها در طول این دوره در همان یک طرف می‌مانند.
- فاصله
دوره بی‌دردی
دوره خوشه تمام میشود و ماه‌ها و گاهی سال‌ها هیچ حمله‌ای رخ نمی‌دهد. فرد در این دوره کاملا بدون درد است و محرک‌هایی مانند الکل ممکن است اثر خود را نشان ندهند.
- مزمن
شکل مزمن
در بخشی از بیماران حمله‌ها بیش از یک سال ادامه می‌یابد و در میان آن دوره طولانی بدون درد شکل نمی‌گیرد. این شکل پیگیری نزدیک‌تری لازم دارد.
چگونه درمان میشود؟
جایی که در این وضعیت باید به آن مراجعه کرد، درمانگاه مغز و اعصاب است و در صورت امکان بخشی که روی سردرد کار میکند. سردرد خوشهای در دندانپزشکی درمان نمی‌شود. بردن یادداشتی کتبی از مدت حمله، ساعتی از شبانه‌روز که در آن می‌آید و نشانه‌های چشم و بینی، تشخیص را سریع‌تر میکند.
آنچه در مغز و اعصاب انتظار می‌رود، گرفتن شرح‌حال با جزئیات و کنار گذاشتن علتهای دیگری است که ظاهر مشابهی دارند؛ برای همین ممکن است تصویربرداری از مغز خواسته شود. درمان از دو مسیر پیش می‌رود: اقدام‌هایی برای متوقف کردن سریع حمله و درمان پیشگیرانه برای کم کردن حمله‌ها در طول دوره خوشه. انتخاب روش و مدت آن تصمیم پزشک است.
نقش دندانپزشک این است که این وضعیت را تشخیص دهد و بیمار را ارجاع دهد. در بیماری که از درد در دندانهای عقبی بالا می‌گوید، دندان‌ها با تست حیات، گاز گرفتن و رادیوگرافی بررسی می‌شوند. اگر علتی مربوط به دندان وجود نداشته باشد، درمان ریشه یا کشیدن دندان انجام نمی‌شود. شدید شدن درد ظرف چند دقیقه و برطرف شدن خودبه‌خودی آن در چند ساعت و وجود نشانه چشمی در همان سمت، الگویی است که با درد با منشأ دندان جور در نمی‌آید.
- سردردی که برای نخستین بار تجربه میشود، شدتی بی‌سابقه دارد و ناگهانی آغاز شده است
- ادامه یافتن افتادگی پلک یا تفاوت اندازه مردمک‌ها پس از پایان حمله
- به‌هم‌خوردن بینایی یا دوبینی همراه با درد
- همراهی تب، سفتی گردن یا تغییر سطح هوشیاری
چگونه پیشگیری میشود؟
- تا زمانی که دوره خوشه ادامه دارد از الکل دوری کنید؛ در این دوره حتی مقدار کم هم میتواند حمله را آغاز کند.
- ساعت خواب و بیداری خود را ثابت کنید و از چرت‌های طولانی در روز پرهیز کنید.
- ساعت، مدت و سمت حمله‌ها را یادداشت کنید؛ این ثبت مستقیما بر برنامه پزشک اثر می‌گذارد.
- درمان پیشگیرانه‌ای را که پزشکتان داده است، به این بهانه که حمله‌ها کم شده‌اند با تصمیم خودتان قطع نکنید.
پرسش‌های متداول
- درد در دندانهای بالای من است، واقعا نمیتواند از دندان باشد؟
- میتواند باشد و میتواند نباشد؛ این را معاینه روشن میکند. درد با منشأ دندان معمولا با گرما، سرما یا گاز گرفتن ارتباط دارد و میتواند ساعتها ادامه یابد. اما حمله خوشهای بدون محرک آغاز میشود، ظرف چند دقیقه به اوج میرسد، در همان سمت قرمزی چشم و گرفتگی بینی ایجاد میکند و در چند ساعت خودبهخود فرو مینشیند.
- حمله در نیم ساعت تمام میشود، باز هم باید نزد پزشک بروم؟
- بله. کوتاه بودن حمله به معنای خفیف بودن این وضعیت نیست؛ سردرد خوشهای میتواند روزی چند بار تکرار شود و بدون تشخیص درست نمیتوان درمان مناسب را برنامهریزی کرد. ضمنا باید علتهای دیگری که ظاهر مشابهی دارند کنار گذاشته شوند و این ارزیابی را مغز و اعصاب انجام میدهد.
- این درد شکل شدیدی از میگرن است؟
- نه، وضعیت جداگانهای است. حمله میگرن ساعتها طول میکشد، فرد میخواهد بیحرکت بماند و تهوع و حساسیت به نور در جلوی صحنه است. حمله خوشهای کوتاهتر است، در همان سمت نشانه چشم و بینی ایجاد میکند و فرد را بیقرار میکند و به راه رفتن وامیدارد. رویکردهای درمانی هم با یکدیگر فرق دارند.
این محتوا جنبه اطلاع‌رسانی عمومی دارد و جایگزین معاینه حضوری نیست. علائم میان بیماری‌ها مشترک‌اند و تشخیص تنها بالینی انجام میشود.