چیست؟
عصب تریژمینال عصب حسی صورت است. سه شاخه دارد: پیشانی و اطراف چشم، گونه و فک بالا، فک پایین و لب پایین. در نورالژی تریژمینال آستانه تحریک این عصب پایین می‌آید و حتی لمسی که در حالت عادی درد ایجاد نمی‌کند، به صورت دردی شدید درک میشود.
درد توصیف ویژه خود را دارد. یک‌طرفه است، ناگهان شروع میشود، از چند ثانیه تا دو دقیقه طول می‌کشد و میتواند در یک روز بارها تکرار شود. شستن صورت، مسواک زدن، حرف زدن، جویدن یا هوای سرد میتواند درد را آغاز کند. بین حمله‌ها صورت بیشتر اوقات کاملاً بدون درد است.
علت اشتباه گرفتن آن با دندان‌درد این است که درد اغلب در محاذات دندان‌های فک بالا یا فک پایین حس میشود. اما درد با منشأ دندانی به گرما و سرما مربوط است، دقایقی طول می‌کشد و ضربان‌دار است. درد نورالژی اما با لمس تحریک میشود، کوتاه و تیز است؛ در رادیوگرافی هم یافته‌ای که آن را توضیح دهد پیدا نمیشود.
نشانه‌ها
لازم نیست همه اینها با هم باشند.
چرا رخ میدهد؟
- 01
فشار یک رگ مجاور بر عصب
تکیه کردن یک رگ بر عصب در محل خروج آن از ساقه مغز شایع‌ترین سازوکاری است که نشان داده میشود. در طول سال‌ها غلاف عایق عصب نازک میشود و پیام‌ها بدون کنترل منتقل می‌شوند.
- 02
بیماری‌هایی که غلاف عصب را درگیر می‌کنند
بیماری‌هایی که غلاف میلین را مختل می‌کنند می‌توانند همین درد را ایجاد کنند. وقتی درد در سن جوانی شروع شود یا دوطرفه باشد، این احتمال در ارزیابی عصبی به‌ویژه بررسی میشود.
- 03
علت‌های ساختاری در مسیر عصب
به‌ندرت توده‌ای که در مسیر عصب جای گرفته یا اختلالی آناتومیک به این تابلو منجر میشود. دلیل درخواست تصویربرداری هم همین است؛ تا این علت‌ها کنار گذاشته نشوند، درباره درمان تصمیم گرفته نمیشود.
- 04
محرک‌ها علت بیماری نیستند
باد، نوشیدنی یخ‌زده، آرایش کردن یا مسواک زدن حمله را آغاز می‌کند اما بیماری را به وجود نمی‌آورد. بیماران اغلب اینها را علت می‌پندارند و به جستجویی نادرست می‌افتند.
چگونه پیش می‌رود؟
- نوع ۱
شکل کلاسیک و حمله‌ای
فقط حمله‌های کوتاه و شدید وجود دارد. بین حمله‌ها دردی نیست و صورت طبیعی حس میشود. شایع‌ترین شکل همین است.
- نوع ۲
افزوده شدن درد مبهم زمینه‌ای
در کنار حمله‌های کوتاه، دردی سوزشی یا مبهم وجود دارد که در تمام روز ادامه می‌یابد. در این شکل پاسخ به درمان معمولاً دشوارتر است.
- ثانویه
شکل وابسته به بیماری دیگر
همراه درد، بی‌حسی صورت، تغییر شنوایی یا یافته‌های عصبی دیگر دیده میشود. در این تابلو علت زمینه‌ای جستجو میشود.
- سیر
دورههای خاموش و تغییر در طول زمان
بیماری میتواند دورههای خاموشی چندماهه داشته باشد. کوتاه شدن دورههای خاموش و پرتکرارتر شدن حمله‌ها در طول سال‌ها سیری است که بارها گزارش شده است.
چگونه درمان میشود؟
تشخیص و درمان این تابلو به مغز و اعصاب مربوط است. کار دندانپزشک در اینجا این است که با معاینه و در صورت نیاز رادیوگرافی بررسی کند درد از دندان می‌آید یا نه، و اگر علتی دندانی وجود نداشت، جلوی اقدام‌های برگشت‌ناپذیر را بگیرد. عصب‌کشی یا کشیدن یک دندان سالم این درد را برطرف نمی‌کند.
در مغز و اعصاب تشخیص تا حد زیادی با شرح حال گذاشته میشود؛ مدت درد، محرک آن و ناحیه‌ای که درد به آن پخش میشود تعیین‌کننده است. برای بررسی علت‌های ثانویه ممکن است تصویربرداری تشدید مغناطیسی درخواست شود. گام نخست درمان دارویی است و در این درد مسکن‌های معمولی اغلب کافی نیستند؛ انتخاب دارو، مقدار آن و پیگیری، تصمیم پزشک است.
وقتی دارو کافی نباشد یا به دلیل عوارض نتوان آن را ادامه داد، روش‌های مداخله‌ای و گزینه‌های جراحی همراه با جراحی مغز و اعصاب ارزیابی میشود. هیچ‌کدام از این درمان‌ها در مطب دندان‌پزشکی انجام نمیشود؛ نقش ما تشخیص دادن این تابلو، کنار گذاشتن علت‌های دندانی و ارجاع به بخش درست است.
- افزوده شدن بی‌حسی دائمی صورت، دوبینی یا کاهش شنوایی به درد
- دوطرفه بودن درد یا شروع آن در سن جوانی
- پیدا شدن دانه‌های پوستی، تب، خواب‌آلودگی شدید یا اختلال تعادل هنگام مصرف دارو
- ناتوانی در خوردن و آشامیدن و نرسیدن مایعات به بدن به دلیل درد
چگونه پیشگیری میشود؟
- پیش از آنکه تشخیص گذاشته شود اجازه ندهید به دندان سالم دست بزنند؛ اگر درد از دندان نمی‌آید، کشیدن دندان و عصب‌کشی نتیجه را تغییر نمی‌دهد.
- بنویسید با لمس کدام نقطه درد پیدا میشود، چند ثانیه طول می‌کشد و روزی چند بار می‌آید؛ در ارزیابی عصبی بیش از همه همین یادداشت به کار می‌آید.
- در دوره حمله‌ها محرک‌های شناخته‌شده مانند باد سرد، نوشیدنی یخ‌زده و مسواک زدن محکم را کم کنید.
- بهداشت دهان را رها نکنید؛ قطع کردن مسواک از ترس درد در مدتی کوتاه پوسیدگی و مشکل لثه را هم اضافه می‌کند.
پرسش‌های متداول
- اگر دندان کشیده شود این درد برطرف میشود؟
- اگر منشأ درد دندان نباشد، انتظار برطرف شدن آن نمیرود. ممکن است پس از کشیدن دندان آسودگی کوتاهی توصیف شود، اما درد اغلب در همان ناحیه بازمیگردد. به همین دلیل نخست بررسی میشود که علتی مربوط به دندان وجود دارد یا نه؛ اگر نباشد، اقدامی انجام نمیشود.
- مدتی است دردی ندارم، آیا بیماری تمام شده است؟
- نورالژی تریژمینال میتواند دورههای خاموشی چندماهه داشته باشد. قطع شدن درد بهتنهایی به معنای بهبود شما نیست. در این دوره تصمیمهای درمانی را خودسرانه تغییر ندهید و اگر دارویی مصرف میکنید، پیش از قطع آن از پزشکتان بپرسید.
- باید به کدام پزشک مراجعه کنم؟
- ارزیابی را مغز و اعصاب انجام میدهد. اینکه نخست به دندانپزشک مراجعه کنید نادرست نیست؛ باید جدا شود که درد از دندان ریشه میگیرد یا نه. اما وقتی علتی مربوط به دندان پیدا نشد، گام بعدی معاینه مغز و اعصاب است.
این محتوا جنبه اطلاع‌رسانی عمومی دارد و جایگزین معاینه حضوری نیست. علائم میان بیماری‌ها مشترک‌اند و تشخیص تنها بالینی انجام میشود.