چیست؟
در مفصل فک، میان سر مفصل که در انتهای فک پایین قرار دارد و حفره‌ای که در استخوان گیجگاهی جای گرفته است، بالشتکی به نام دیسک وجود دارد. این دیسک در حالت طبیعی روی سر مفصل می‌نشیند و هنگام باز شدن دهان همراه با آن به جلو می‌لغزد. در جابه‌جایی دیسک اما، دیسک در حالت بسته بودن دهان جلوی سر مفصل قرار می‌گیرد.
اگر دیسک هنگام باز شدن دهان سر جای خود برگردد، در لحظه‌ای که سر مفصل روی دیسک می‌رود صدای کلیک شنیده میشود؛ هنگام بسته شدن هم ممکن است صدای دومی بیاید. به این حالت جابه‌جایی همراه با بازگشت دیسک می‌گویند. اگر دیسک سر جای خود برنگردد، جلوی سر مفصل را می‌بندد و دهان از یک نقطه به بعد باز نمی‌شود؛ فک هنگام باز شدن به سمت مشکل‌دار منحرف میشود و صدایی که پیش‌تر شنیده می‌شد از بین می‌رود.
هر مفصلی که صدا می‌دهد نیاز به درمان ندارد. کلیکی که درد ندارد و میزان باز شدن دهان را محدود نمیکند، اغلب فقط تحت نظر گرفته میشود. آنچه وضعیت را تغییر می‌دهد اضافه شدن درد، بیشتر شدن دفعات گیر کردن فک و شروع دوره‌ای است که دهان باز نمی‌شود؛ زمانی که در این دوره می‌گذرد ممکن است در ماندگار شدن محدودیت حرکت سهم داشته باشد.
نشانه‌ها
لازم نیست همه این‌ها با هم باشند.
چرا رخ می‌دهد؟
- 01
شل شدن رباط‌ها و فشار مکرر
رباط‌هایی که دیسک را سر جای خود نگه می‌دارند، ممکن است بر اثر باز شدن‌های بیش از اندازه و تکرارشونده کشسانی خود را از دست بدهند. کارهای طولانی داخل دهان، لقمه‌های بزرگ و خمیازه‌های عمیق، نمونه‌های روزمرهٔ همین فشارند.
- 02
تغییر باری که روی مفصل می‌افتد
فشردن مداوم دندان‌ها، جویدن با یک طرف و نبود دندان‌های عقب، فشاری را که از سر مفصل به دیسک وارد میشود تغییر می‌دهد. وقتی توزیع بار به هم می‌خورد، حفظ جای دیسک دشوارتر میشود.
- 03
ضربه
ضربه به فک یا سر، حرکت‌های ناگهانی گردن و کارهایی که با باز نگه داشتن طولانی دهان انجام میشوند، می‌توانند رابطهٔ دیسک و سر مفصل را به هم بزنند. اینکه علائم درست پس از یک اتفاق مشخص شروع شده باشد، سرنخی در همین جهت است.
- 04
ساختار مفصل و شلی عمومی مفاصل
کم‌عمق بودن حفرهٔ مفصلی و شل بودن کلی رباط‌های بدن، دیسک را ناپایدارتر میکند. در کسانی که از حرکت بیش از اندازهٔ انگشتان و دیگر مفاصل خود می‌گویند، این وضعیت بیشتر گزارش شده است.
چگونه پیش می‌رود؟
- ۱
جابه‌جایی همراه با بازگشت دیسک
دیسک هنگام باز شدن دهان سر جای خود برمیگردد؛ صدای کلیک شنیده میشود و میزان باز شدن دهان معمولاً طبیعی است. ممکن است دردی وجود نداشته باشد و این وضعیت سال‌ها بدون تغییر بماند.
- ۲
گیر کردن گاه‌به‌گاه
فک هرازگاهی گیر میکند؛ برای باز کردن دهان باید فک را کمی تکان داد یا به پهلو لغزاند. بیشتر شدن دفعات گیر کردن، نشانهٔ نزدیک شدن مرحلهٔ بعد به شمار می‌رود.
- ۳
قفل شدن فک (دورهٔ حاد بدون بازگشت دیسک)
دهان ناگهان کم باز میشود، فک هنگام باز شدن به سمت مشکل‌دار منحرف میشود و صدای قبلی از بین می‌رود. اگر زود رسیدگی شود، شانس بازگشت حرکت بیشتر است.
- ۴
دورهٔ سازگاری
در طول ماه‌ها ممکن است میزان باز شدن دهان تا حدی بیشتر شود؛ حتی اگر دیسک سر جای خود برنگردد، مفصل با بافتهای اطراف سازگار میشود. اگر تغییری در سطح مفصل شروع شود، ممکن است صدای خش‌خش هم به این تصویر اضافه شود.
چگونه درمان میشود؟
در قفل شدن تازه‌شروع‌شده، هدف بازگرداندن زودهنگام حرکت است. پس از معاینه و در صورت لزوم تصویربرداری، دندان‌پزشک ممکن است جااندازی با دست را امتحان کند؛ پس از آن نوبت تغذیهٔ نرم، پرهیز از باز کردن زیاد دهان و تمرین‌های باز کردن دهان است که دندان‌پزشک نشان می‌دهد. تصمیم دربارهٔ دارویی که درد و ورم داخل مفصل را کم کند با دندان‌پزشک است.
در مفصل‌هایی که صدا می‌دهند اما درد و محدودیت ایجاد نمی‌کنند، رویکرد پیگیری و مدیریت بار وارد بر مفصل است. ساییدن دندان‌ها برای ساکت کردن صدا، تغییر دائمی اکلوژن یا شروع درمان ارتودنسی، در این وضعیت راه مورد انتظاری نیست. اگر فشردن دندان‌ها در خواب وجود داشته باشد، پلاک شب می‌تواند برای کم کردن بار روی مفصل در نظر گرفته شود.
در محدودیت‌هایی که مدت‌هاست ادامه دارند و به درمان‌های محافظه‌کارانه پاسخ نمی‌دهند، گزینه‌هایی مانند شست‌وشوی مفصل در جراحی دهان، فک و صورت بررسی میشود؛ جراحی باز مفصل به موارد انتخاب‌شده اختصاص دارد. پیش از هر اقدامی نباید از نظر دور بماند که دردی که منشأ عضلانی دارد وضعیت جداگانه‌ای است و جداگانه اداره میشود.
- باز شدن ناگهانی دهان به اندازه‌ای کمتر از پهنای یک انگشت و ادامه یافتن آن برای چند روز
- باز ماندن فک و بسته نشدن آن
- محدودیت حرکت، تغییر اکلوژن یا بی‌حسی که پس از ضربه شروع شده باشد
- تورم و قرمزی در ناحیهٔ مفصل همراه با تب
چگونه پیشگیری میشود؟
- هنگام خمیازه دستتان را زیر چانه بگذارید و باز شدن دهان را محدود کنید؛ لقمه‌های بزرگ را دو نیم کنید.
- در درمان‌های دندانی طولانی درخواست استراحت کنید؛ باز نگه داشتن بی‌وقفهٔ فک به مفصل فشار می‌آورد.
- برای امتحان کردن اینکه صدا میآید یا نه، فک را بارها و بارها تکان ندهید.
- جای خالی دندان‌های عقب را مدت طولانی رها نکنید؛ معاینه‌های دوره‌ای را عقب نیندازید.
پرسش‌های متداول
- آیا صدایی که از فکم میآید خطرناک است؟
- صدای کلیکی که درد ایجاد نمیکند و باز شدن دهان را محدود نمیکند، بهتنهایی وضعیت اورژانسی به شمار نمیرود؛ در جامعه شایع است و اغلب فقط تحت نظر گرفته میشود. آنچه باید به آن توجه کرد تغییر جنس صدا، بیشتر شدن دفعات گیر کردن فک، اضافه شدن درد یا از بین رفتن صدا و باز نشدن دهان است. اما صدایی شبیه ساییده شدن شن، وضعیت دیگری را مطرح میکند.
- فکم قفل شده است؛ چقدر میتوانم صبر کنم؟
- اگر قفل شدن برای نخستین بار و تازه شروع شده باشد، بهجای منتظر ماندن برای برطرف شدن خودبهخودی آن، ارزیابی در فاصلهٔ کوتاه ترجیح داده میشود. در دورهٔ اولیه احتمال بازگشت حرکت بیشتر است؛ هرچه زمان بگذرد بافتهای اطراف با وضعیت تازه سازگار میشوند و محدودیت ممکن است ماندگار شود. در این فاصله از شما خواسته میشود از باز کردن زیاد دهان و از خوراکیهای سفت پرهیز کنید.
- آیا دیسک خودبهخود سر جای خود برمیگردد؟
- در برخی افراد دیسک با گذشت زمان دوباره سر جای خود برمیگردد و در برخی برنمیگردد، اما چون مفصل سازگار میشود ممکن است باز شدن دهان و راحتی بیشتر شود. یعنی کم شدن علائم همیشه به معنای بازگشت دیسک نیست. به دلیل همین ابهام، تصمیم درمانی نه بر پایهٔ صدا، بلکه بر پایهٔ درد و عملکرد گرفته میشود.
این محتوا جنبه اطلاع‌رسانی عمومی دارد و جایگزین معاینه حضوری نیست. علائم میان بیماری‌ها مشترک‌اند و تشخیص تنها بالینی انجام میشود.