چیست؟
ساییدگی مفصل فک روندی است که با نازک شدن غضروف پوشانندهٔ سطوح مفصلی و تغییر شکل استخوان زیر آن پیش می‌رود. چون سطوح دیگر مثل گذشته لغزنده نیستند، هنگام حرکت صدایی شبیه ساییده شدن شن شنیده میشود؛ این صدا با تقی که در یک لحظه شنیده میشود فرق دارد.
این روند تنها با سن توضیح داده نمی‌شود. بار بیش از توان مفصل، دیسکی که مدت‌هاست سر جای خود نیست، ضربهٔ گذشته و بیماری‌های روماتیسمی التهابی می‌توانند زمینه‌ساز باشند. در بیماری‌هایی مانند آرتریت روماتوئید سازوکار متفاوت است و اداره کردن آن همراه با روماتولوژی پیش می‌رود.
اگر ارتفاع سر مفصل کم شود، دندان‌های عقب زودتر با هم تماس پیدا میکنند و دندان‌های جلو ممکن است باز بمانند. به همین دلیل ساییدگی فقط موضوع درد نیست؛ یافته‌ای است که مستقیماً بر برنامهریزی ارتودنسی، پروتز و ایمپلنت اثر می‌گذارد. اگر متوجه شده‌اید اکلوژنتان خودبه‌خود تغییر کرده است، این تغییر باید ارزیابی شود.
نشانه‌ها
لازم نیست همه این‌ها با هم باشند.
چرا رخ می‌دهد؟
- 01
افزایش بار وارد بر مفصل
فشردن مداوم دندان‌ها، دندان‌قروچه، جویدن با یک طرف و نبود دندان‌های عقب، فشار وارد بر سطح مفصل را زیاد می‌کند. وقتی سطح مدتی طولانی زیر باری بیش از سرعت ترمیم خود قرار بگیرد، نازک شدن آغاز میشود.
- 02
سابقهٔ جابه‌جایی دیسک
دیسک میان سر مفصل و حفرهٔ مفصلی نقش بالشتک را دارد. وقتی دیسکی مدت‌ها سر جای خود نباشد، دو سطح استخوانی نزدیک‌تر به هم کار میکنند و ساییدگی آسان‌تر پیش می‌آید.
- 03
ضربه و اقدامات مفصلی گذشته
ضربه به فک، شکستگی سر مفصل و جراحی مفصلی که پیش‌تر انجام شده، می‌توانند صافی سطح را به هم بزنند. در این افراد تغییرات ممکن است در سن پایین‌تری دیده شود.
- 04
بیماری‌های روماتیسمی التهابی
آرتریت روماتوئید، آرتریت ایدیوپاتیک نوجوانان و آرتریت پسوریاتیک می‌توانند مفصل فک را هم درگیر کنند. درد گرفتن چند مفصل با هم و طولانی بودن خشکی صبحگاهی سرنخی در این جهت است؛ تشخیص و درمان در حوزهٔ روماتولوژی است.
چگونه پیش می‌رود؟
- ۱
دورهٔ اولیه
صدای خشخش تازه شروع شده است؛ درد هنگام جویدن می‌آید و با استراحت برطرف میشود. ممکن است هنوز تغییر آشکاری در عکس رادیوگرافی دیده نشود.
- ۲
دورهٔ فعال
درد و خشکی صبحگاهی آشکار میشود و باز شدن دهان کم میشود. در تصویربرداری ممکن است صاف شدن و بی‌نظمی سطح مفصل دیده شود.
- ۳
دورهٔ فروکش
درد کم میشود و صدا ادامه پیدا می‌کند. همان‌طور که استخوان با شکل تازهٔ خود سازگار میشود علائم کاهش می‌یابد؛ انتظار نمیرود سطح مفصل به حالت اولیه بازگردد.
- ۴
دورهٔ تثبیت‌شده
روند آرام گرفته است؛ آنچه میماند تغییر شکل و اغلب تفاوت در اکلوژن است. تصمیم‌های مربوط به پروتز دائمی و ارتودنسی در این دوره با اطمینان بیشتری گرفته میشود.
چگونه درمان میشود؟
هدف این نیست که مفصل مثل گذشته شود؛ هدف کم کردن بار، مهار درد و حفظ عملکرد است. در دوره‌های دردناک، تغذیهٔ نرم، پرهیز از باز کردن زیاد دهان، کمپرس گرم و استراحت دادن به فک در اولویت‌اند. برنامهٔ تمرینی تا جایی اجرا میشود که دندان‌پزشک نشان داده است؛ تصمیم دارویی با دندان‌پزشک است.
برای پخش کردن بار میتوان از پلاک داخل دهانی استفاده کرد؛ همچنین چون رها ماندن طولانی جای خالی دندان‌های عقب بار مفصل را زیاد می‌کند، این موضوع بررسی میشود. تا زمانی که مفصل در دورهٔ فعال است، کارهایی که اکلوژن را برای همیشه تغییر می‌دهند مانند تراش، روکش و ارتودنسی معمولاً به تعویق میافتد؛ پس از آرام گرفتن وضعیت، برنامهریزی درست‌تر انجام میشود.
اگر درد و محدودیت ادامه داشته باشد، در جراحی دهان، فک و صورت گزینه‌هایی مانند شست‌وشوی مفصل و تزریق داخل مفصلی بررسی میشود؛ جراحی باز به موارد انتخاب‌شده اختصاص دارد. در حالت‌هایی که چند مفصل درگیر است و خشکی صبحگاهی طول می‌کشد، ارزیابی روماتولوژی خواسته میشود.
- تغییر سریع اکلوژن در طول چند هفته و به هم نرسیدن دندان‌های جلو
- تورم و قرمزی در ناحیهٔ مفصل همراه با تب
- کم شدن باز شدن دهان به اندازه‌ای کمتر از پهنای یک انگشت
- درد گرفتن چند مفصل با هم و بیشتر شدن خشکی صبحگاهی از یک ساعت
چگونه پیشگیری میشود؟
- عادت فشردن دندان‌ها در طول روز را بشناسید و جدا نگه داشتن دندان‌ها را به عادت تبدیل کنید.
- جویدن را میان دو طرف پخش کنید؛ از خوراکی‌های خیلی سفت که جویدنشان طول می‌کشد پرهیز کنید.
- جای خالی دندان‌های عقب را مدت طولانی رها نکنید و معاینه‌های دوره‌ای را عقب نیندازید.
- پیش از برنامهریزی ارتودنسی یا پروتز، صدای مفصل و تغییر اکلوژن را به دندان‌پزشکتان بگویید.
پرسش‌های متداول
- آیا مفصل فکی که ساییده شده به حالت اولیه برمیگردد؟
- انتظار نمیرود سطح ساییدهشدهٔ مفصل به حالت اولیه بازگردد. در مقابل، هرچه استخوان با شکل تازهٔ خود سازگار شود، درد در بیشتر افراد کم میشود و عملکرد تا حد زیادی حفظ میماند. به همین دلیل درمان نه ترمیم سطح، بلکه کم کردن بار، مهار درد و پیگیری تغییر اکلوژن را هدف میگیرد.
- میان صدای خشخش و صدای تق چه فرقی هست؟
- تق صدایی کوتاه است که در یک لحظه شنیده میشود و اغلب با جا افتادن دیسک مرتبط دانسته میشود. اما صدایی شبیه ساییده شدن شن در تمام طول حرکت ادامه دارد و مطرحکنندهٔ این است که سطوح مفصلی صافی خود را از دست دادهاند. چون این دو صدا به وضعیتهای متفاوتی اشاره میکنند، در معاینه جداگانه پرسیده میشوند.
- اگر ساییدگی مفصل دارم میتوانم ارتودنسی یا ایمپلنت انجام دهم؟
- تصمیم به وضعیت مفصل بستگی دارد. در دورهٔ فعال که درد و تغییر ادامه دارد، کارهایی که اکلوژن را برای همیشه تعیین میکنند معمولاً به تعویق میافتد؛ چون اگر مفصل به تغییر شکل ادامه دهد، اکلوژن تازهساختهشده هم میتواند تغییر کند. وقتی وضعیت آرام گرفت میتوان برنامهریزی کرد و در این مسیر مفصل بهطور منظم تحت نظر گرفته میشود.
این محتوا جنبه اطلاع‌رسانی عمومی دارد و جایگزین معاینه حضوری نیست. علائم میان بیماری‌ها مشترک‌اند و تشخیص تنها بالینی انجام میشود.