چیست؟
ژنژیواستوماتیت هرپسی اولیه وضعیت داخل دهانی است که هنگام نخستین برخورد با ویروس هرپس سیمپلکس پدید می‌آید. بیشتر در کودکان شش‌ماهه تا پنج‌ساله دیده میشود؛ در نوجوانان و بزرگسالانی که در کودکی با ویروس روبهرو نشده‌اند هم میتواند پدید بیاید. این وضعیت در همهٔ کسانی که با ویروس روبهرو می‌شوند پدید نمی‌آید، در بخش بزرگی از آن‌ها نخستین برخورد بدون نشانه می‌گذرد.
در شکل نشانه‌دار، نخست تب، بیقراری و بی‌اشتهایی آغاز میشود. ظرف یکی دو روز در داخل دهان تاول‌های ریز پرشماری پدید می‌آید؛ این‌ها به‌سرعت باز می‌شوند و به زخم‌هایی با کف سفید مایل به زرد و حاشیهٔ قرمز تبدیل می‌شوند. زخم‌ها می‌توانند روی زبان، کام، داخل گونه و لب و ورودی گلو باشند. لثه‌ها ظاهری قرمز روشن، متورم و آماده به خونریزی با لمس پیدا می‌کنند؛ بوی بد دهان و افزایش آب دهان همراه آن است و غدد زیر چانه می‌توانند بزرگ شوند.
اشتباهی که خانواده‌ها بارها در آن می‌افتند نسبت دادن این وضعیت به دندان درآوردن است. دندان درآوردن میتواند قرمزی محدودی پیرامون دندان در حال رویش و بیقراری ایجاد کند؛ انتظار نمیرود همراه با تب بالا زخمهای پرشمار پخششده در دهان بسازد. این وضعیت اغلب خود را محدود میکند و ظرف ده تا چهارده روز بدون بر جای گذاشتن اثر بهبود می‌یابد. مشکل اصلی مدت بهبود نیست، کم شدن دریافت آب و غذا در این مدت به دلیل درد است.
نشانه‌ها
لازم نیست همه این‌ها با هم باشند.
چرا رخ می‌دهد؟
- 01
نخستین برخورد با ویروس
این وضعیت با ورود ویروس هرپس سیمپلکس برای نخستین بار به بدن پدید می‌آید. پس از نخستین برخورد، ویروس در گرهٔ عصبی میماند و در سالهای بعد میتواند به شکل تبخال روی لب تکرار شود؛ همین وضعیت گسترده دیگر دیده نمیشود.
- 02
سرایت از راه تماس و بزاق
سرایت با بوسهٔ فردی که تبخال فعال دارد، با بزاق و با پستانک، شیشهٔ شیر، لیوان یا اسباب‌بازی مشترک رخ می‌دهد. سرایت از افرادی که بدون نشانه ویروس را حمل می‌کنند هم گزارش شده است.
- 03
محیط‌های جمعی
در محیط‌هایی مانند مهدکودک، تماس نزدیک و استفادهٔ مشترک از وسایل رایج است. به همین دلیل در گروه‌های سنی کوچک می‌توان افزایش‌های دورهای دید؛ ممکن است در چند کودک از یک محیط با فاصله‌های کوتاه پدید بیاید.
- 04
دوره‌هایی که ایمنی ضعیف است
پس از عفونتی دیگر یا در جریان درمانی که ایمنی را سرکوب میکند، این وضعیت میتواند سنگین‌تر پیش برود و بهبود طولانی شود. در این حالت پیگیری همراه با پزشکی که کودک را دنبال میکند انجام میشود.
چگونه پیش می‌رود؟
- ۱
دورهٔ پیش‌درآمد
تب، بیقراری، بی‌اشتهایی و ناراحتی هنگام بلع یکی دو روز طول می‌کشد. در این دوره ممکن است هنوز زخم آشکاری در دهان دیده نشود؛ به همین دلیل عفونتی دیگر در نظر گرفته میشود.
- ۲
دورهٔ تاول و زخم
در دهان تاول‌های ریز پرشماری پدید می‌آید و به‌سرعت باز میشود و به زخم تبدیل میشود، لثه‌ها متورم و خونریزی‌دهنده‌اند. دورهای است که درد در آن بیشترین و خوردن و آشامیدن کمترین است و سه تا پنج روز طول می‌کشد.
- ۳
پس نشستن
زخم تازه پدید نمی‌آید، لبه‌های زخمهای موجود شروع به بهبود می‌کنند و تب پایین می‌آید. حال عمومی کودک به‌طور آشکار بهتر میشود و دریافت مایعات آسان‌تر میشود.
- ۴
بهبود و پس از آن
انتظار می‌رود زخم‌ها ظرف ده تا چهارده روز بدون بر جای گذاشتن اثر بسته شوند. چون ویروس در بدن میماند، در آینده میتواند به شکل تبخال روی لب تکرار شود؛ اما این وضعیت گسترده تکرار نمیشود.
چگونه درمان میشود؟
در این وضعیت هدف اصلی درمان، کم کردن درد و ادامه دادن دریافت مایعات کودک است. دندان‌پزشک این وضعیت را می‌شناسد، آن را از حالت‌هایی که ممکن است با آن اشتباه شوند مانند دندان درآوردن و آفت جدا میکند و دربارهٔ مراقبت دهان و تغذیه راه نشان می‌دهد. انتخاب و دوز داروی تب‌بر و مسکن تصمیم پزشکی است که کودک را دنبال میکند؛ همچنین یادآوری میشود که در کودکان نباید آسپرین به کار رود.
تصمیم دربارهٔ داروی ضدویروسی هم با پزشک کودکان است. گزارش شده است که این داروها وقتی در روزهای نخست پس از آغاز نشانه‌ها شروع شوند می‌توانند مدت را کوتاه کنند؛ در هر کودکی لازم دانسته نمیشوند. مصرف ژل‌های بی‌حس‌کنندهٔ داخل دهان با تصمیم خودتان در کودکان کوچک توصیه نمیشود، چون میتواند به دشواری بلع و مشکلات دوز بینجامد.
در صدر کارهایی که در خانه می‌توان کرد، آسان کردن دریافت مایعات است. آب خنک، غذاهای نرم و سرد و گزینه‌هایی مانند ماست ساده اغلب آسان‌تر خورده می‌شوند؛ غذاهای اسیدی، شور، تند و سفت زخم را می‌سوزانند. مسواک زدن به دلیل درد به‌طور کامل کنار گذاشته نمیشود، با مسواک نرم و به‌آرامی ادامه می‌یابد. اگر کودک از گرفتن مایعات خودداری میکند یا ادرارش کم شده است، ارزیابی در خانه ادامه داده نمیشود.
- اگر کودک از گرفتن مایعات خودداری میکند، ادرارش کم شده یا هنگام گریه اشک نمی‌آید
- اگر خواب‌آلودگی بیشتر شده و بیدار کردن کودک دشوار است
- اگر تب بالا بیش از سه روز ادامه دارد یا دشواری در نفس کشیدن وجود دارد
- اگر زخم‌ها به پیرامون چشم پخش شدهاند یا در چشم قرمزی و ترشح آغاز شده است
چگونه پیشگیری میشود؟
- بزرگسالانی که تبخال فعال دارند نباید نوزادان و کودکان کوچک را ببوسند.
- وسایلی را که به دهان می‌روند مانند پستانک، شیشهٔ شیر، لیوان و قاشق و چنگال میان کودکان مشترک نکنید.
- نرفتن کودک به مهدکودک در دورهٔ بیماری هم برای خودش و هم برای کودکان دیگر مناسب است.
- دست‌هایی را که به زخم‌ها خورده‌اند بشویید؛ بردن ویروس به چشم یا انگشت میتواند به مشکلات جداگانه‌ای بینجامد.
پرسش‌های متداول
- آیا زخمهای دهان فرزندم میتواند از دندان درآوردن باشد؟
- دورهٔ دندان درآوردن میتواند بیقراری، افزایش آب دهان و قرمزی محدودی روی دندان در حال رویش ایجاد کند. زخمهای پرشمار پخششده در دهان همراه با تب و لثههای متورم و خونریزیدهنده به این شکل توضیح داده نمیشوند. وقتی چنین وضعیتی دیده شود، کودک باید معاینه شود و تفکیک را پزشک انجام دهد.
- آیا به خواهر و برادرش یا به ما سرایت میکند؟
- سرایت ممکن است. ویروس با بزاق و تماس مستقیم منتقل میشود؛ خطر در تمام دورهای که زخم وجود دارد ادامه دارد. در این دوره پیشگیری از استفادهٔ مشترک وسایل، بهداشت دست و محدود کردن بوسیدن توصیه میشود. در کسانی که پیشتر با ویروس روبهرو شدهاند همین وضعیت گسترده دیده نمیشود، اما تکراری به شکل تبخال روی لب میتواند پدید بیاید.
- آیا این وضعیت دوباره تجربه میشود؟
- انتظار نمیرود به شکل گستردهاش دوباره دیده شود، چون این وضعیتِ نخستین برخورد است. چون ویروس در گرهٔ عصبی میماند، در سالهای آینده میتواند به شکل تبخال در کنارهٔ لب تکرار شود. تبخال وضعیتی محدودتر است؛ انتظار نمیرود با تب، زخم گستردهٔ دهان و لثهٔ خونریزیدهنده پیش برود.
این محتوا جنبه اطلاع‌رسانی عمومی دارد و جایگزین معاینه حضوری نیست. علائم میان بیماری‌ها مشترک‌اند و تشخیص تنها بالینی انجام میشود.