Nedir?
Zona, çocuklukta geçirilen su çiçeği virüsünün sinir kök düğümünde sessiz kalıp yıllar sonra yeniden çoğalmasıdır. Yüzde en sık trigeminal sinirin dalları tutulur. Virüs sinir boyunca ilerlediği için hem ağrı hem döküntü tek bir sinirin beslediği deri alanına oturur ve yüzün orta hattını geçmez.
Tablonun diş hekimliğini ilgilendiren yanı, ilk iki ile dört günün döküntüsüz geçmesidir. Bu dönemde tek taraflı yanma, batma, deride dokunmaya tahammülsüzlük ve zaman zaman diş ağrısını andıran bir sızı olur. Bu evrede sağlam dişlere kanal tedavisi ya da çekim uygulanabildiği bilinmektedir.
Ardından kızarık zeminde gruplar hâlinde küçük kabarcıklar çıkar. Kabarcıklar yanakta, alında, kulak çevresinde ya da doğrudan ağız içinde, damağın veya yanağın yalnızca bir yarısında görülebilir. Bu tek taraflı ve keskin sınırlı dağılım, aft ve diğer ağız yaralarından ayrılmasını sağlayan en belirgin özelliktir.
Belirtiler
Bu belirtilerin hepsinin birden görülmesi gerekmez.
Neden olur?
- 01
Virüsün vücutta kalıcı olması
Su çiçeği geçiren herkeste virüs sinir düğümlerinde yaşamaya devam eder. Bağışıklık onu baskılar; baskı zayıfladığında virüs yeniden çoğalarak sinir boyunca deriye ilerler.
- 02
Bağışıklığın gerilediği dönemler
İlerleyen yaş, ağır hastalıklar ve bağışıklığı baskılayan tedaviler zonanın önünü açar. Bu nedenle tekrarlayan ya da yaygın zona tablolarında altta yatan bir durum araştırılır.
- 03
Bedensel ve ruhsal zorlanma
Ateşli hastalıklar, ameliyat sonrası dönem, uzun süren uykusuzluk ve ağır stres sık bildirilen hazırlayıcılardır. Tek başlarına hastalığı açıklamaz, bağışıklığı geçici olarak zayıflatırlar.
- 04
Bölgesel zorlanma ve işlemler
Bölgeye yönelik bir travma ya da işlemin ardından zona başladığı bildirilmiştir. Nedensellik kanıtlanmış değildir; zamanlamanın rastlantı olabileceği de akılda tutulmalıdır.
Nasıl ilerler?
- 1
Döküntü öncesi dönem
İki ile dört gün sürer. Tek taraflı yanma, karıncalanma ve diş ağrısını andıran sızı vardır; deride henüz bir bulgu yoktur ve tanı bu evrede güçtür.
- 2
Kabarcıklı dönem
Kızarık zeminde kümeler hâlinde kabarcıklar çıkar. Kabarcık sıvısı bulaşıcıdır; bu evre genellikle yedi ile on gün sürer ve ağrı en şiddetli düzeydedir.
- 3
Kabuklanma ve iyileşme
Kabarcıklar kurur ve kabuklanır, iki ile dört hafta içinde dökülür. Deride renk farkı ya da iz kalabilir; ağrı çoğu hastada bu dönemde azalır.
- 4
Döküntü sonrası süren ağrı
Bir bölüm hastada deri iyileştikten sonra da yanıcı ağrı devam eder. Bu olasılık yaşla birlikte artar ve ayrı bir ağrı tedavisi gerektirebilir.
Nasıl tedavi edilir?
Bu tabloda tedaviyi diş hekimi düzenlemez. Yüzde zonadan şüphelenildiğinde aynı gün deri hastalıkları ya da enfeksiyon hastalıkları bölümüne başvurulur; göz çevresi tutulmuşsa göz hekimi de değerlendirmeye katılır. Aciliyetin nedeni antiviral tedavinin döküntünün ilk günlerinde başlatılmasının hedeflenmesidir, bu yüzden randevu ertelenmez.
Bizim işimiz döküntüyü ve tek taraflı sinir dağılımını fark etmek, dişten gelmeyen bir ağrıda geri dönüşü olmayan işlemi durdurmaktır. Ağız içinde kabarcık ya da yüzeysel yara varsa bunun aftlardan ayrımı yapılır, kayda geçirilir ve ağız bakımı konusunda öneri verilir. Diş tedavisi, tablo kontrol altına alınana kadar ertelenebilir.
Hekimin planladığı tedavi antiviral ilaç ve ağrı yönetimidir; göz tutulumunda göz hekimi takibi eklenir. Deri iyileştikten sonra ağrı sürüyorsa nöroloji ya da algoloji devreye girer. Kabarcıklara kendi kararınızla merhem sürmeyin, kabuğu koparmayın ve önerilen ilaç süresini kısaltmayın.
- Burun ucunda, göz kapağında ya da göz çevresinde kabarcık çıkması
- Gözde kızarıklık, ağrı, ışıktan rahatsız olma veya görmede bulanıklık
- Kulak kepçesinde kabarcıkla birlikte yüz düşmesi, baş dönmesi ya da işitme kaybı
- Döküntünün tek bölgeyle sınırlı kalmayıp yayılması veya yüksek ateşin eşlik etmesi
Nasıl önlenir?
- Döküntülü dönemde kabarcık sıvısı bulaşıcıdır; su çiçeği geçirmemiş çocuklardan, gebelerden ve bağışıklığı baskılanmış kişilerden uzak durun.
- Kabarcıkları patlatmayın, üzerini kapatırken temiz örtü kullanın ve kendi kararınızla merhem uygulamayın.
- Bağışıklığı zayıflatan bir hastalığınız ya da tedaviniz varsa zona aşısının size uygun olup olmadığını kendi hekiminize sorun.
- Yüzün tek yanında dişle açıklanamayan yanıcı bir ağrı başladığında günlerce beklemeyin; bu dönemde başvurmak tedavi penceresini korur.
Sık sorulan sorular
- Döküntü çıkmadan zona olduğu anlaşılabilir mi?
- Kesin olarak anlaşılması güçtür. Yine de tek taraflı olması, deriye dokunmakla artması, sıcak ve soğukla ilişkisinin bulunmaması ve röntgende ağrıyı açıklayan bir bulgu olmaması kuşku uyandırır. Böyle bir tabloda dişe yönelik geri dönüşü olmayan işlem yapılmadan önce beklenmesi ve hekim değerlendirmesi uygundur.
- Zona başkasına bulaşır mı?
- Zona, zona olarak bulaşmaz. Ancak kabarcık sıvısındaki virüs, daha önce su çiçeği geçirmemiş ya da aşılanmamış bir kişide su çiçeği tablosu yapabilir. Kabarcıklar kuruyup kabuklanana kadar riskli grupla yakın temastan kaçınmak gerekir.
- Diş ağrım zona olabilir mi?
- Ağrınız çiğnemeyle ve sıcak soğukla ilişkili değilse, yüzün yalnızca bir yanında ise ve deriniz dokunmaya karşı aşırı hassassa bu olasılık akla gelir. Karar muayene ile verilir; ilk birkaç gün içinde deride kabarcık çıkıp çıkmadığını izlemek ve değişiklikte hekime dönmek gerekir.
Bu içerik genel bilgilendirme amaçlıdır ve kişisel muayenenin yerini tutmaz. Belirtiler birden fazla hastalıkta ortak olabilir; teşhis yalnızca klinik muayene ile konur.