چیست؟
سرطان دهان بیماری بدخیمی است که از سلول‌های پوشانندهٔ سطح‌هایی مانند لب، زبان، کف دهان، داخل گونه، لثه و کام سرچشمه می‌گیرد. بخش بزرگی از موارد از نوع سلول سنگفرشی است. بیشتر در کنارهٔ زبان و کف دهان دیده می‌شود. این دو ناحیه در عین حال جاهایی هستند که فرد در آینه به‌سختی می‌بیند.
دشوارترین جنبهٔ مرحلهٔ زودرس، خاموش بودن آن است. ضایعه‌ای کوچک اغلب درد ایجاد نمیکند، خونریزی نمی‌دهد و مانع غذا خوردن نمیشود؛ به همین دلیل حتی اگر دیده شود، به تعویق می‌افتد. درد، بی‌حسی، دشواری بلع و لق شدن دندان‌ها معمولاً یافته‌های مرحلهٔ پیشرفته‌ترند. بخشی از تأخیر در مراجعه نه از بیماری، بلکه از عادی شمرده شدن نشانه می‌آید.
اینکه تشخیص زودهنگام چه چیزی را تغییر میدهد روشن است: وقتی ضایعه کوچک و محدود باشد، درمانی که برنامه‌ریزی می‌شود دامنهٔ کمتری دارد، اثر بر عملکرد تکلم و بلع کمتر است و پیگیری آسان‌تر پیش می‌رود. در مقابل، هیچ یافته‌ای به تنهایی به معنای سرطان نیست. علت بخش بزرگی از زخم‌ها و لکه‌هایی که در دهان دیده میشوند خوشخیم است؛ آنچه این تفکیک را انجام میدهد معاینه و در صورت لزوم بررسی بافتی است.
نشانه‌ها
لازم نیست همه این‌ها با هم باشند.
چرا رخ میدهد؟
- 01
مصرف تنباکو
سیگار، پیپ، قلیان و فرآورده‌های تنباکویی که در دهان نگه داشته میشوند شناخته‌شده‌ترین عامل خطرند. پذیرفته شده است که این اثر هم با مدت مصرف و هم با مقدار آن ارتباط دارد. گزارش شده است که پس از ترک، خطر در طول سال‌ها کم می‌شود.
- 02
مصرف همزمان الکل و تنباکو
الکل به تنهایی هم یک عامل خطر است. پذیرفته شده است که وقتی همراه با تنباکو مصرف شود، خطری بیشتر از مجموع این دو ایجاد میکند. این همراهی یکی از وضعیت‌هایی است که بیماری در آن بیشتر گزارش شده است.
- 03
شکل مرتبط با ویروس پاپیلومای انسانی
برخی گونه‌های این ویروس بهویژه با سرطان‌های ناحیهٔ لوزه و ریشهٔ زبان مرتبط دانسته شده‌اند. چون این شکل میتواند در افراد جوان‌تری که تنباکو و الکل مصرف نمیکنند هم دیده شود، در ارزیابی به خاطر سپرده می‌شود.
- 04
آفتاب، ضایعه‌های پیش‌ساز و تحریک مداوم
بیماری با محل لب با اثر طولانی‌مدت آفتاب مرتبط دانسته می‌شود. لکه‌های سفید یا قرمزی که پاک نمی‌شوند، بیماری‌های طولانی‌مدت مخاط و لبهٔ تیز دندانی که سال‌ها همان نقطه را آسیب می‌زند هم وارد ارزیابی میشوند.
چگونه پیش می‌رود؟
- پیش‌ساز
تغییرهایی که هنوز سرطان نیستند
لکهٔ سفیدی که پاک نمیشود یا ناحیهٔ قرمزی با ظاهر مخملی وجود دارد. هیچ‌کدام از این دو سرطان نیستند و زیر عنوان‌های جداگانه بررسی میشوند؛ در این مرحله آنچه مطرح است بیماری نیست، تغییری است که باید بررسی شود.
- زودرس
ضایعهٔ کوچک و محدود
ضایعه کوچک است و به ناحیهای که در آن قرار دارد محدود است، درگیری در غدد لنفاوی یافت نشده است. محدودترین شکل برنامهٔ درمان در همین مرحله مطرح می‌شود.
- ناحیهای
گسترش به غدد لنفاوی گردن
ضایعه بزرگ شده یا در غدد لنفاوی گردن درگیری یافت شده است. ورمی سفت، بدون درد و بی‌حرکت در گردن یافتهٔ شایع این مرحله است. درمان میتواند برنامه‌ریزی همزمان چند روش را ایجاب کند.
- پیشرفته
دوره‌ای که ساختارهای مجاور درگیر میشوند
ضایعه به عضله، استخوان یا بافت‌های عمقی پیرامون پیش رفته است. در این مرحله دامنهٔ درمان گسترده‌تر می‌شود و حفظ عملکردها به موضوعی جداگانه تبدیل می‌شود. مرحله‌بندی را پزشک متخصص مربوط با یافته‌های معاینه و تصویربرداری انجام میدهد.
چگونه درمان می‌شود؟
تشخیص و درمان سرطان دهان حوزهٔ دندان‌پزشکی نیست. وقتی یافته‌ای مشکوک پیدا شود، بخش‌هایی که باید به آن‌ها مراجعه کرد جراحی دهان، فک و صورت و جراحی سر و گردن است که در گوش و حلق و بینی انجام می‌شود. تشخیص تنها با بررسی بافتی گذاشته می‌شود؛ با نگاه کردن، با عکس یا با رنگ‌هایی که داخل دهان به کار می‌روند گذاشته نمیشود. این بخش‌ها هرگاه لازم بدانند با درخواست تصویربرداری مرحلهٔ بیماری را تعیین می‌کنند.
تصمیم درمان نه با یک پزشک، بلکه با ارزیابی مشترک چند بخش گرفته می‌شود. جراحی، پرتودرمانی که انکولوژی پرتویی پیش می‌برد و درمان‌های دارویی که انکولوژی داخلی پیش می‌برد؛ بسته به محل، نوع و مرحلهٔ ضایعه به تنهایی یا با هم برنامه‌ریزی میشوند. اینکه کدام روش اجرا شود، ترتیب و مدت آن را همین تیم تعیین میکند. دندان‌پزشک در این روند طرفی نیست که درمان را پیش ببرد.
نقش دندان‌پزشک در آغاز روند و در کنار آن است. در معاینهٔ معمول، کنارهٔ زبان، کف دهان، لب و گردن ارزیابی میشوند؛ یافتهٔ مشکوک ثبت و بدون تأخیر ارجاع داده می‌شود. در کسانی که برای ناحیهٔ سر و گردن پرتودرمانی برنامه‌ریزی شده است، خواسته می‌شود پیش از آغاز درمان کانون‌های عفونت داخل دهان برطرف شوند، چون کشیدن دندان پس از پرتودرمانی میتواند به مشکلات بهبود در استخوان فک بینجامد. در جریان درمان و پس از آن، خشکی دهان، زخمهای مخاط و افزایش خطر پوسیدگی موضوع‌هایی هستند که دندان‌پزشکی پیگیری میکند.
- اگر در دهان یا لبتان زخمی هست که دو هفته است بهبود نمییابد
- اگر در گردنتان ورمی سفت و بدون درد هست که سه هفته است برطرف نمیشود
- اگر در لب، چانه یا زبانتان بی‌حسی‌ای بدون توضیح آغاز شده است
- اگر دشواری بلع، گرفتگی صدای بیش از سه هفته یا لق شدن دندان بدون علت مشخص وجود دارد
چگونه پیشگیری می‌شود؟
- فرآورده‌های تنباکو را ترک کنید و از انواعی که در دهان نگه داشته میشوند دوری کنید.
- مصرف الکل را کم کنید؛ وقتی همراه با تنباکو مصرف شود خطر بیشتر هم بالا می‌رود.
- لب‌هایتان را از آفتاب محافظت کنید؛ در ساعت‌های طولانی در فضای باز از فرآوردهٔ لب حاوی ضدآفتاب استفاده کنید.
- معاینه‌های دهان را از دست ندهید؛ زخمی را که در دو هفته بهبود نمییابد بدون معطلی نشان دهید.
پرسش‌های متداول
- آیا زخم دهانم سرطان است؟
- بدون معاینه نمیتوان به این پرسش پاسخ داد و با نگاه به یک ظاهر حکم صادر نمیشود. بخش بزرگی از زخمهای داخل دهان از علتهای خوشخیمی مانند آفت، فشار پروتز یا گاز گرفتن ناشی میشوند و ظرف یک تا دو هفته بهبود مییابند. آنچه جداکننده است ظاهر زخم نیست، برطرف نشدن آن است: زخمی که در دو هفته بهبود نیابد، علتش هرچه باشد، باید ارزیابی شود.
- آیا نمونهبرداری بیماری را پخش میکند؟
- این نگرانی رایجی است، اما شواهدی نشان داده نشده که گرفتن نمونهٔ بافتی بیماری را پخش کند. در مقابل، تأخیر در تشخیص مستقیماً بر روند اثر میگذارد. بررسی بافتی تنها روشی است که میتواند نشان دهد ناحیهای خوشخیم است یا چیز دیگری؛ تصمیم و زمانبندی آن با پزشکی است که ارزیابی را انجام میدهد.
- سیگار و الکل مصرف نمیکنم، باز هم ممکن است؟
- نبودن عوامل خطر احتمال را کم میکند، اما آن را صفر نمیکند. بیماری در کسانی که تنباکو و الکل مصرف نمیکنند هم، بهویژه در شکلهای با محل کنارهٔ زبان و مرتبط با ویروس، گزارش شده است. به همین دلیل یافتههایی مانند زخمی که بهبود نمییابد یا لکهای که پاک نمیشود، جدا از عادتها ارزیابی میشوند.
این محتوا جنبه اطلاع‌رسانی عمومی دارد و جایگزین معاینه حضوری نیست. علائم میان بیماری‌ها مشترک‌اند و تشخیص تنها بالینی انجام می‌شود.