Co to jest?
Nowotwór jamy ustnej to zmiana złośliwa wychodząca z komórek pokrywających powierzchnie takie jak warga, język, dno jamy ustnej, wewnętrzna strona policzka, dziąsła i podniebienie. Ogromna większość przypadków to rak płaskonabłonkowy. Najczęściej widuje się go na brzegu języka i na dnie jamy ustnej. Te dwa obszary są też najtrudniejsze do obejrzenia w lustrze.
Najtrudniejsze we wczesnym etapie jest to, że przebiega w ciszy. Mała zmiana najczęściej nie boli, nie krwawi i nie przeszkadza w jedzeniu; więc nawet gdy zostanie zauważona, sprawę się odkłada. Ból, drętwienie, trudność z przełykaniem i rozchwianie zębów to zwykle objawy późniejszego etapu. Część opóźnienia w szukaniu pomocy wynika nie z choroby, lecz z traktowania objawu jako czegoś zwyczajnego.
To, co zmienia wczesne zauważenie, jest jasne: dopóki zmiana jest mała i ograniczona, planowane leczenie ma węższy zakres, wpływ na mowę i przełykanie jest mniejszy, a obserwacja łatwiejsza. Mimo to żaden pojedynczy objaw sam nie oznacza nowotworu. Ogromna większość zmian i plam widzianych w jamie ustnej ma przyczynę łagodną; rozróżnia je badanie, a w razie potrzeby badanie tkanki.
Objawy
Nie muszą wystąpić wszystkie naraz.
Skąd się bierze?
- 01
Używanie tytoniu
Papierosy, fajki, fajki wodne i wyroby tytoniowe trzymane w ustach to najlepiej określony czynnik ryzyka. Przyjmuje się, że efekt zależy i od czasu używania, i od ilości. Po rzuceniu opisywano spadek ryzyka na przestrzeni lat.
- 02
Alkohol i tytoń używane razem
Alkohol jest czynnikiem ryzyka również sam. Przy używaniu razem z tytoniem przyjmuje się, że oba tworzą ryzyko większe niż ich suma. To połączenie stanowi jedno ze środowisk, w których chorobę opisuje się najczęściej.
- 03
Postać związana z wirusem brodawczaka ludzkiego
Niektóre typy wirusa powiązano zwłaszcza z nowotworami okolicy migdałka i nasady języka. Ponieważ ta postać może występować też u młodszych osób nieużywających tytoniu ani alkoholu, pamięta się o niej w trakcie oceny.
- 04
Słońce, zmiany poprzedzające i stałe drażnienie
Chorobę na wardze powiązano z długotrwałym narażeniem na słońce. Uwzględnia się też nieścieralne białe albo czerwone plamy, długo trwające stany błony śluzowej jamy ustnej oraz ostrą krawędź zęba, która latami uszkadza to samo miejsce.
Jak przebiega?
- Poprzedzające
Zmiany, które nie są jeszcze nowotworem
Jest nieścieralna biała plama albo aksamitny czerwony obszar. Żadne z nich nie jest nowotworem i omawia się je pod osobnymi hasłami; na tym etapie mówimy nie o chorobie, lecz o zmianie wymagającej badania.
- Wczesny
Mała, ograniczona zmiana
Zmiana jest mała i ograniczona do obszaru, w którym się znajduje, a w węzłach chłonnych nie znaleziono zajęcia. Na tym etapie omawia się najwęższą wersję planu leczenia.
- Regionalne
Rozprzestrzenienie do węzłów chłonnych szyi
Zmiana się powiększyła albo znaleziono zajęcie węzłów chłonnych szyi. Twardy, bezbolesny i nieruchomy guzek na szyi to częsty objaw na tym etapie. Leczenie może wymagać zaplanowania razem więcej niż jednej metody.
- Zaawansowany
Etap zajęcia struktur sąsiednich
Zmiana weszła w otaczające mięśnie, kość albo głębsze tkanki. Na tym etapie zakres leczenia się szerzy, a zachowanie funkcji staje się osobnym zagadnieniem. Ocenę stopnia zaawansowania przeprowadza odpowiedni specjalista na podstawie badania i wyników obrazowania.
Jak się to leczy?
Rozpoznawanie i leczenie nowotworu jamy ustnej nie jest dziedziną stomatologii. Przy wychwyceniu podejrzanego objawu jednostkami, do których się zgłasza, są chirurgia szczękowo-twarzowa oraz chirurgia głowy i szyi prowadzona w ramach laryngologii. Rozpoznanie stawia się wyłącznie badaniem tkanki; nie stawia się go patrzeniem, ze zdjęć ani za pomocą barwników nakładanych w jamie ustnej. Tam, gdzie uznają to za właściwe, jednostki te zlecają badania obrazowe, żeby ustalić stopień zaawansowania choroby.
Decyzji o leczeniu nie podejmuje jeden lekarz, lecz kilka jednostek oceniających razem. Operację, radioterapię prowadzoną przez onkologię kliniczną i leczenie farmakologiczne prowadzone przez onkologię medyczną planuje się osobno albo razem, zależnie od umiejscowienia, typu i stopnia zaawansowania zmiany. Który sposób, w jakiej kolejności i jak długo, decyduje ten zespół. Lekarz dentysta nie jest w tym procesie stroną prowadzącą leczenie.
Rola lekarza dentysty jest na początku procesu i obok niego. W rutynowym badaniu ocenia się brzeg języka, dno jamy ustnej, wargę i szyję; podejrzany objaw zapisuje się i kieruje dalej bez zwłoki. U osób, u których planuje się radioterapię głowy i szyi, prosi się o usunięcie źródeł zakażenia w jamie ustnej przed rozpoczęciem leczenia, bo ekstrakcje wykonane po radioterapii mogą prowadzić do problemów z gojeniem kości szczęk. W trakcie leczenia i po nim suchość w ustach, zmiany na błonie śluzowej i podwyższone ryzyko próchnicy to zagadnienia, którymi zajmuje się stomatologia.
- Jeśli masz w jamie ustnej albo na wardze zmianę, która nie goi się od dwóch tygodni
- Jeśli masz na szyi twardy, bezbolesny guzek, który nie ustępuje od trzech tygodni
- Jeśli w wardze, żuchwie albo języku zaczęło się niewyjaśnione drętwienie
- Jeśli masz trudność z przełykaniem, chrypkę trwającą dłużej niż trzy tygodnie albo rozchwianie zębów bez ustalonej przyczyny
Jak temu zapobiegać?
- Porzuć wyroby tytoniowe i trzymaj się z dala od tych trzymanych w ustach.
- Ogranicz alkohol; przy używaniu razem z tytoniem ryzyko rośnie dodatkowo.
- Chroń wargi od słońca; przy długich godzinach na zewnątrz używaj produktu do ust z filtrem.
- Utrzymuj kontrole jamy ustnej; zmianę, która nie zagoiła się w ciągu dwóch tygodni, pokaż bez czekania.
Najczęstsze pytania
- Czy zmiana w mojej jamie ustnej to nowotwór?
- Na to pytanie nie da się odpowiedzieć bez badania i nie ocenia się tego po samym wyglądzie. Ogromna większość zmian w jamie ustnej ma przyczyny łagodne, takie jak afta, ucisk protezy albo przygryzienie, i goi się w ciągu jednego do dwóch tygodni. Wyróżnia nie to, jak zmiana wygląda, lecz to, że nie mija: zmianę, która nie zagoiła się w ciągu dwóch tygodni, należy ocenić niezależnie od przyczyny.
- Czy biopsja rozsiewa chorobę?
- To częsta obawa, ale nie wykazano podstaw dla przekonania, że pobranie wycinka tkanki rozsiewa chorobę. Opóźnienie rozpoznania natomiast wprost wpływa na przebieg. Badanie tkanki to jedyna metoda pozwalająca ustalić, czy obszar jest łagodny, czy czymś innym; decyzję i jej termin podejmuje lekarz przeprowadzający ocenę.
- Nie palę i nie piję alkoholu, czy nadal mogę zachorować?
- Brak czynników ryzyka obniża prawdopodobieństwo, ale go nie usuwa. Chorobę opisywano też u osób, które nie używają ani tytoniu, ani alkoholu, zwłaszcza w postaciach umiejscowionych na brzegu języka i w tych związanych z wirusem. Dlatego objawy takie jak niegojąca się zmiana albo nieścieralna plama ocenia się niezależnie od nawyków.
Ta treść ma charakter ogólnoinformacyjny i nie zastępuje badania na miejscu. Objawy różnych schorzeń nakładają się na siebie, a rozpoznanie można postawić wyłącznie klinicznie.