چیست؟
ضربه به دندان نام مشترک آسیبی است که ضربهٔ ناگهانی به دندان و بافت‌های پیرامون آن ایجاد می‌کند. دامنهٔ گسترده‌ای دارد، از یک لب‌پریدگی کوچک روی سطح مینا تا بیرون افتادن کامل دندان از حفره‌اش. در همان ضربه ممکن است لب، زبان، لثه، بافت رباطی که دندان را به استخوان می‌بندد و استخوان فک هم آسیب دیده باشند.
آسیبی که دیده میشود اغلب همهٔ آسیب نیست. حتی وقتی دندان سر جای خود و سالم ایستاده است، ممکن است رباط پیرامون ریشه له شده و دستهٔ رگ و عصبی که وارد دندان میشود کشیده شده باشد. بنابراین نداشتن درد پس از ضربه به این معنا نیست که معاینه لازم نیست؛ برخی پیامدهای ضربه هفته‌ها و حتی ماه‌ها بعد آشکار میشوند.
در این وضعیت زمان به اندازهٔ درمان تعیین‌کننده است. وقتی یک دندان دائمی به‌طور کامل از جا بیرون می‌افتد، مدت زنده ماندن سلولهای سطح ریشه با دقیقه اندازه گرفته میشود و هر دقیقه‌ای که دندان بیرون از دهان خشک بماند، احتمال گرفتن آن پس از جاگذاری را کم می‌کند. دندانهای شیری جداگانه ارزیابی میشوند؛ به دلیل خطر آسیب به جوانهٔ دندان دائمی زیر آن‌ها، برگرداندنشان به جای خود معمولاً مناسب دانسته نمی‌شود.
نشانه‌ها
لازم نیست همه این‌ها با هم باشند.
چرا رخ می‌دهد؟
- 01
افتادن و برخورد
شایع‌ترین علت آسیب‌های صورت افتادن است. در کودکانی که تازه راه افتاده‌اند، هنگام بازی و در افتادن‌های ناشی از از دست دادن تعادل در سنین بالا، ضربه معمولاً به دندانهای جلوی بالا می‌خورد، چون این دندان‌ها جلوتر از همه در قوس قرار دارند و کمترین پوشش لب را دارند.
- 02
ورزش و وسایل چرخ‌دار
ورزش‌های برخوردی، ورزش‌های رزمی و سوانح دوچرخه، اسکیت‌برد و اسکوتر خطر آشکاری ایجاد می‌کنند. در این سوانح ممکن است همراه با شکستگی دندان، آسیب لب هم باشد؛ گاهی تکهٔ جداشدهٔ دندان درون بافت لب می‌ماند و این نکته جداگانه بررسی میشود.
- 03
تصادف رانندگی، حادثهٔ کار و ضربه
در آسیب‌های پرانرژی، صدمه به یک دندان محدود نمی‌ماند. شکستگی و جابه‌جایی در چند دندان، شکستگی استخوان فک و بر هم خوردن اکلوژن می‌توانند با هم دیده شوند. در چنین وضعیت‌هایی نخست احتمال آسیب سر و شکستگی فک ارزیابی میشود.
- 04
وضعیت‌هایی که دندان را مستعد شکستن می‌کنند
دندان‌هایی که ترمیم بزرگ دارند، پوسیدگی پیشرفته دارند یا پیش‌تر درمان ریشه شده‌اند، حتی با ضربه‌ای کوچک هم می‌توانند بشکنند. جلوآمدگی آشکار دندانهای جلو و نپوشاندن کامل دندان‌ها از سوی لب‌ها هم باعث میشود ضربه مستقیم به دندان بخورد.
چگونه پیش می‌رود؟
- شکستگی
شکستن بافت دندان
سطحی‌ترین شکل آن شکستگی مینا است؛ لب‌پریدگی کوچکی روی دندان می‌ماند و معمولاً درد ایجاد نمی‌کند. وقتی شکستگی به عاج برسد، حساسیت تندی به گرما، سرما و هوا آغاز میشود. وقتی شکستگی به پالپ، یعنی بافت رگ و عصب دندان، باز شود، روی سطح شکسته نقطه‌ای صورتی یا قرمز دیده میشود. شکستگی میتواند زیر لثه و در ریشه هم باشد؛ این حالت فقط با رادیوگرافی مشخص میشود.
- جابهجا شدن
دندان سر جای خود اما تکان‌خورده یا جابهجا
در ضربهٔ خفیف دندان تکان نمی‌خورد و فقط با لمس و گاز گرفتن حساس است. در لق شدن، دندان متحرک است و ممکن است از لبهٔ لثه خونریزی شود. دندان میتواند از حفره‌اش بیرون آمده، به پهلو جابهجا شده یا به داخل استخوان فرو رفته باشد. نشانهٔ مشترک این حالت‌ها تغییر اکلوژن است: اگر دندان‌هایتان مانند گذشته روی هم قرار نمی‌گیرند، ممکن است جای دندان تغییر کرده باشد.
- بیرون افتادن کامل
جدا شدن کامل دندان از حفره
این وضعیت که به آن آولشن گفته میشود، در دندان دائمی حالتی است که زمان در آن بیشترین اهمیت را دارد. روی سطح ریشه سلولهای زنده‌ای هستند که دندان را به استخوان می‌بندند؛ وقتی این سلول‌ها خشک شوند، احتمال گرفتن دوبارهٔ دندان کم میشود. مدتی که دندان بیرون از دهان می‌گذراند و شیوهٔ نگهداری آن در این مدت، دو عامل تعیین‌کننده‌ای هستند که پیش از خودِ درمان می‌آیند.
- دندان شیری
ضربه به دندان شیری در کودک
در ضربه به دندان شیری، پرسش اصلی خود دندان نیست، بلکه جوانهٔ دندان دائمی است که درست زیر آن رشد می‌کند. به همین دلیل دندان شیری بیرونافتاده به جای خود برگردانده نمی‌شود و در دندان شیری فرورفته، پیگیری در اولویت است. اثر ضربه ممکن است سال‌ها بعد به شکل تغییر رنگ یا شکل در دندان دائمی دیده شود؛ به همین دلیل کودک ماه‌ها با فاصله برای کنترل فراخوانده میشود.
چگونه درمان میشود؟
آنچه در دقایق نخست انجام میشود بخشی از درمان است. دندان دائمی بیرونافتاده را فقط از قسمت تاج، یعنی سطحی که در دهان دیده میشود، بگیرید؛ سطح ریشه را نسابید، مسواک نزنید و با دستمال پاک نکنید. اگر دندان کثیف شده باشد، میتوان چند ثانیه آن را با شیر یا سرم نمکی شست‌وشو داد. در صورت امکان دندان به‌آرامی در حفرهٔ خودش جای داده میشود و با پارچه‌ای تمیز و فشاری ملایم نگه داشته میشود. اگر این کار ممکن نیست، دندان درون شیر، سرم نمکی یا بزاق خود فرد نگهداری میشود؛ نگه داشتن آن در آب لولهکشی به سلولهای سطح ریشه آسیب میزند. سپس بدون تأخیر به دندان‌پزشک مراجعه میشود.
در مطب نخست دامنهٔ ضربه مشخص میشود. تحرک دندان‌ها، اکلوژن، بافت‌های نرم و استخوان فک ارزیابی میشوند؛ در صورت نیاز رادیوگرافی گرفته میشود و در آسیب‌های لب بررسی میشود که آیا تکهٔ جداشده درون بافت مانده است یا نه. دندانهای جابه‌جاشده می‌توانند به جای مناسب برگردانده و مدتی با نگهدارنده‌ای انعطاف‌پذیر به دندانهای مجاور ثابت شوند. در شکستگیها بافت ازدسترفته میتواند با مادهٔ ترمیمی جبران شود و اگر تکهٔ جداشده حفظ شده باشد، در برخی موارد میتوان آن را به جای خودش چسباند. اگر شکستگی به پالپ رسیده باشد، پوشاندن پالپ، برداشتن بخشی از آن یا درمان ریشه مطرح میشود. وضعیت واکسن کزاز شما هم پرسیده میشود.
دندانی که ضربه دیده کاری نیست که در یک نوبت تمام شود. در جلسه‌های کنترل، زنده بودن دندان، رنگ، تحرک و استخوان پیرامون ریشه با فاصله‌های معین ارزیابی میشود؛ این پیگیری اغلب با ماه و در برخی موارد با چند سال اندازه گرفته میشود. پس از ضربه ممکن است بافت عصبی زنده بودن خود را از دست بدهد، دندان تیره شود یا در ریشه تحلیل دیده شود. وقتی این‌ها زود تشخیص داده شوند، گزینه‌هایی که میتوان به کار برد گسترده‌تر است؛ به همین دلیل خواسته میشود حتی اگر شکایتتان برطرف شده باشد، نوبت‌های کنترل را از دست ندهید.
- اگر یک دندان دائمی به‌طور کامل بیرون افتاده است؛ در این حالت دقایق نتیجه را تغییر می‌دهد.
- اگر دندان به داخل استخوان فرو رفته، به پهلو جابهجا شده یا پس از ضربه دندان‌هایتان مانند گذشته روی هم قرار نمی‌گیرند.
- اگر روی سطح شکسته نقطه‌ای صورتی یا قرمز یا خونریزی به شکل ترشح دیده میشود.
- اگر پس از ضربه بیهوشی، استفراغ، تاری دید یا خونریزی از گوش یا بینی وجود دارد؛ در این حالت نخست به اورژانس مراجعه میشود.
چگونه پیشگیری میشود؟
- در ورزش‌های برخوردی و ورزش‌های رزمی از محافظ دهان استفاده کنید؛ محافظ‌هایی که با قالب‌گیری برای خود فرد ساخته میشوند بهتر در دهان می‌مانند، اما محافظ آماده هم از استفاده نکردن بهتر است.
- هنگام دوچرخه‌سواری، اسکیت‌برد و اسکوتر کلاه ایمنی بگذارید؛ در کودکان مدل‌هایی که محافظ چانه دارند دندانهای جلو را هم از مسیر ضربه بیرون می‌برند.
- در خودرو کمربند ایمنی و برای کودکان صندلی متناسب با سن را در هر سفر به کار ببرید؛ در خانه هم علت‌های افتادن مانند کف لغزنده، پلهٔ شلوغ و نور ناکافی را کم کنید.
- در کودکانی که دندانهای جلوی آن‌ها آشکارا جلو آمده و لب‌هایشان دندان‌ها را نمی‌پوشاند، ارزیابی ارتودنسی یکی از موضوع‌هایی است که در آن خطر ضربه هم مطرح میشود.
پرسش‌های متداول
- دندان بیرونافتاده را در چه چیزی بیاورم؟
- دندان را میتوان درون شیر، سرم نمکی یا بزاق خود فرد جابهجا کرد؛ در صورت امکان بهتر است دندان در حفرهٔ خودش جای داده شود و به همان شکل مراجعه شود. آب لولهکشی مناسب نیست و به سلولهای سطح ریشه آسیب میزند. ریشه را نسابید و بافت روی آن را نتراشید. چون دندانهای شیری به جای خود برگردانده نمیشوند، در کودکان گام جاگذاری دندان در حفره انتظار نمیرود؛ با این حال دندان بیرونافتاده را همراه خود بیاورید.
- دندانم سر جای خودش است و درد ندارم؛ باز هم معاینه لازم است؟
- لازم است. در لحظهٔ ضربه ممکن است رگ و عصبی که وارد دندان میشود آسیب دیده باشد و نشانههای آن بلافاصله آشکار نشوند. در معاینهٔ نخست وضعیت آن روزِ دندان ثبت میشود؛ در کنترلهای بعدی تغییر رنگ، از دست رفتن حیات یا تغییرهای ریشه با مقایسه با همین ثبت ارزیابی میشود. اگر ثبت اولیهای برای مقایسه نباشد، تشخیص مشکلاتی که دیر آشکار میشوند دشوارتر میشود.
- تکهٔ شکسته را نگه داشتهام، قابل استفاده است؟
- در برخی شکستگیها تکهٔ جداشده را میتوان به جای خودش چسباند. مهم است که تکه خشک نشود؛ آن را درون شیر یا سرم نمکی و در ظرفی دربسته بیاورید. اگر تکه جا نیفتد یا به قطعههای خیلی ریز شکسته باشد، بافت ازدسترفته میتواند با مادهٔ ترمیمی جبران شود. آوردن تکه به این معنا نیست که در هر حال چسبانده خواهد شد؛ تصمیم بر پایهٔ محل شکستگی، حدود آن و وضعیت پالپ گرفته میشود.
این محتوا جنبه اطلاع‌رسانی عمومی دارد و جایگزین معاینه حضوری نیست. علائم میان بیماری‌ها مشترک‌اند و تشخیص تنها بالینی انجام میشود.