Co to jest?
Uraz zęba to wspólna nazwa uszkodzeń wywołanych nagłym uderzeniem w ząb i w otaczające go tkanki. Obejmuje szeroki zakres, od małego ubytku w szkliwie do zęba wychodzącego całkiem z zębodołu. To samo uderzenie mogło uszkodzić także wargę, język, dziąsło, więzadło mocujące ząb do kości i kość szczękową.
Uszkodzenie, które widzisz, często nie jest całym uszkodzeniem. Nawet gdy ząb jest na miejscu i nadal cały, więzadło wokół korzenia mogło zostać zgniecione, a pęczek naczyń i nerw wchodzące do zęba rozciągnięte. Brak bólu po uderzeniu nie znaczy więc, że badanie jest niepotrzebne; część następstw urazu ujawnia się dopiero po tygodniach, a nawet miesiącach.
Przy tym rodzaju urazu czas liczy się tyle samo co leczenie. Kiedy ząb stały wychodzi całkiem, komórki na powierzchni korzenia pozostają żywe przez minuty, a każda minuta, którą ząb spędza, wysychając poza jamą ustną, obniża szansę na jego przyjęcie się po włożeniu z powrotem. Zęby mleczne ocenia się inaczej; ze względu na ryzyko uszkodzenia rozwijającego się pod spodem zęba stałego wkładanie ich z powrotem zwykle nie jest uznawane za właściwe.
Objawy
Nie muszą wystąpić wszystkie naraz.
Skąd się bierze?
- 01
Upadki i uderzenia
Upadek to najczęstsza przyczyna urazu twarzy. U małych dzieci dopiero uczących się chodzić, w trakcie zabawy i w późniejszym wieku przy utracie równowagi uderzenie zwykle trafia w górne zęby przednie, bo te zęby siedzą na samym przodzie łuku, gdzie warga chroni je najmniej.
- 02
Sport i wszystko, co ma koła
Sporty kontaktowe, sztuki walki oraz wypadki na rowerze, deskorolce i hulajnodze niosą wyraźne ryzyko. W tych wypadkach złamanemu zębowi może towarzyszyć uraz wargi; odłamany fragment zęba czasem zostaje w tkance wargi, i tego szuka się osobno.
- 03
Wypadki drogowe, wypadki przy pracy i mocne uderzenia
W urazach o dużej energii uszkodzenie nie ogranicza się do jednego zęba. Złamania i przemieszczenia kilku zębów, złamanie kości szczękowej i zgryz, który przestaje się prawidłowo spotykać, można zobaczyć razem. Przy tych urazach najpierw ocenia się możliwość urazu głowy i złamania żuchwy.
- 04
To, co naraża ząb na złamanie
Zęby z dużym wypełnieniem, z zaawansowaną próchnicą albo z leczeniem kanałowym za sobą mogą złamać się nawet przy małym uderzeniu. Zęby przednie wyraźnie wysunięte do przodu i wargi, które nie zakrywają w pełni zębów, również ułatwiają uderzeniu trafienie prosto w ząb.
Jak przebiega?
- Złamanie
Pęka tkanka zęba
Najbardziej powierzchowna postać to złamanie w obrębie szkliwa; w zębie zostaje mały ubytek i zwykle nie boli. Kiedy złamanie sięgnie zębiny, zaczyna się ostra wrażliwość na ciepło, zimno i powietrze. Kiedy złamanie otwiera się do miazgi, czyli do naczynia krwionośnego i tkanki nerwowej wewnątrz zęba, na złamanej powierzchni widać różowy albo czerwony punkt. Złamanie może też leżeć pod dziąsłem, w korzeniu; to da się rozpoznać tylko na zdjęciu.
- Przemieszczenie
Ząb jest na miejscu, ale wstrząśnięty albo przesunięty
Przy urazie ze wstrząśnięciem ząb się nie rusza, jest tylko tkliwy na dotyk i na nagryzanie. Kiedy zostaje rozchwiany, ząb się rusza, a z brzegu dziąsła może iść krwawienie. Ząb mógł zostać częściowo wypchnięty z zębodołu, przesunięty na bok albo wbity w kość. Wszystkie mają wspólne to, że zmienia się zgryz: jeśli twoje zęby nie spotykają się już tak jak wcześniej, ząb mógł się poruszyć.
- Wybity
Ząb wychodzi całkiem z zębodołu
Ten obraz, nazywany całkowitym zwichnięciem, to ten, w którym przy zębie stałym czas ma największe znaczenie. Na powierzchni korzenia są żywe komórki mocujące ząb do kości; kiedy te komórki wyschną, szansa na ponowne przyjęcie się zęba spada. Ile czasu ząb spędza poza jamą ustną i jak jest w tym czasie przechowywany, to dwie rzeczy, które liczą się jeszcze przed samym leczeniem.
- Ząb mleczny
Uraz zęba mlecznego u dziecka
Kiedy uszkodzony zostaje ząb mleczny, prawdziwym pytaniem nie jest sam ząb, lecz ząb stały rozwijający się tuż pod nim. Dlatego wybitego zęba mlecznego nie wkłada się z powrotem, a tam, gdzie ząb mleczny został wbity w kość, na pierwszym miejscu jest uważna obserwacja. Skutek uderzenia może ujawnić się lata później jako zmiana koloru albo kształtu zęba stałego; dlatego dziecko prosi się o zgłaszanie na kontrole w odstępach przez wiele miesięcy.
Jak się to leczy?
To, co robi się w pierwszych minutach, jest częścią leczenia. Wybity ząb stały trzymaj tylko za koronę, czyli część widoczną w jamie ustnej; nie pocieraj powierzchni korzenia, nie szczotkuj jej i nie wycieraj chusteczką. Jeśli ząb jest brudny, można go przepłukać przez kilka sekund w mleku albo w soli fizjologicznej. Tam, gdzie to możliwe, ząb delikatnie wprowadza się z powrotem do jego zębodołu i przytrzymuje lekkim naciskiem przez czystą tkaninę. Jeśli nie da się tego zrobić, ząb przechowuje się w mleku, w soli fizjologicznej albo we własnej ślinie chorego; zostawienie go w wodzie z kranu uszkadza komórki na powierzchni korzenia. Potem zgłoś się do lekarza dentysty bez zwłoki.
W gabinecie najpierw ustala się zasięg urazu. Ocenia się, jak bardzo zęby się ruszają, zgryz, tkanki miękkie i kość szczękową; tam, gdzie trzeba, wykonuje się zdjęcia, a przy urazach wargi sprawdza się, czy w tkance nie został odłamany fragment. Przemieszczone zęby można sprowadzić z powrotem na miejsce i przytrzymać przez pewien czas elastyczną szyną przymocowaną do sąsiednich zębów. Tam, gdzie ząb się złamał, brakującą tkankę można odbudować materiałem wypełniającym, a jeśli odłamany fragment został zachowany, w części przypadków da się go przykleić na swoje miejsce. Jeśli złamanie sięgnęło miazgi, w grę wchodzi przykrycie miazgi, usunięcie jej części albo leczenie kanałowe. Zapytają cię też o szczepienie przeciw tężcowi.
Uszkodzony ząb to nie sprawa, która zamyka się na jednej wizycie. Na kontrolach w ustalonych odstępach ocenia się, czy ząb jest nadal żywy, jego kolor, ruchomość i kość wokół korzenia; tę obserwację mierzy się często w miesiącach, a w części przypadków w kilku latach. Po uderzeniu tkanka nerwowa wewnątrz zęba może obumrzeć, ząb może ściemnieć albo korzeń może zacząć się rozpuszczać. Kiedy wychwyci się to wcześnie, możliwości postępowania są szersze; dlatego prosi się, żeby nie pomijać wizyt kontrolnych, nawet jeśli objawy minęły.
- Jeśli ząb stały wyszedł całkiem z zębodołu; przy tym o wyniku decydują minuty
- Jeśli ząb został wbity w kość, przesunął się na bok albo twoje zęby po uderzeniu nie spotykają się tak jak wcześniej
- Jeśli na złamanej powierzchni jest różowy albo czerwony punkt lub sączące się z niej krwawienie
- Jeśli po uderzeniu jest omdlenie, wymioty, zamazane widzenie albo krwawienie z ucha lub nosa; przy tym pierwszym miejscem jest oddział ratunkowy
Jak temu zapobiegać?
- W sportach kontaktowych i sztukach walki noś ochraniacz na zęby; ten wykonany na wycisk trzyma się lepiej, ale gotowy ochraniacz i tak jest lepszy niż żaden.
- Na rowerze, deskorolce i hulajnodze noś kask; u dzieci modele z pałąkiem na brodę trzymają też zęby przednie z dala od drogi uderzenia.
- W samochodzie przy każdej podróży używaj pasów i fotelika dziecięcego odpowiedniego do wieku; w domu ogranicz przyczyny upadków, takie jak śliskie podłogi, zastawione schody i słabe oświetlenie.
- U dzieci, których zęby przednie są wyraźnie wysunięte do przodu, a wargi nie zakrywają zębów, ryzyko urazu jest jedną z rzeczy omawianych przy ocenie ortodontycznej.
Najczęstsze pytania
- W czym przywieźć wybity ząb?
- Ząb może podróżować w mleku, w soli fizjologicznej albo we własnej ślinie chorego; tam, gdzie to możliwe, lepiej włożyć ząb z powrotem do jego zębodołu i przyjechać w ten sposób. Woda z kranu nie jest odpowiednia, uszkadza komórki na powierzchni korzenia. Nie pocieraj korzenia i nie zeskrobuj z niego tkanki. Ponieważ zębów mlecznych się nie wkłada z powrotem, u dzieci nie oczekuje się kroku z umieszczeniem zęba w zębodole; mimo to przywieź ze sobą wybity ząb.
- Mój ząb jest na miejscu i nie boli; czy badanie i tak jest potrzebne?
- Tak. W chwili uderzenia naczynie krwionośne i nerw wchodzące do zęba mogły zostać uszkodzone, a objawy tego mogą nie pojawić się od razu. W pierwszym badaniu zapisuje się stan zęba z tego dnia; na późniejszych kontrolach każdą zmianę koloru, utratę żywotności albo zmianę w korzeniu ocenia się, porównując z tym zapisem. Bez zapisu początkowego, z którym można porównać, trudniej rozróżnić problemy pojawiające się późno.
- Odłamany fragment został zachowany; czy da się go użyć?
- Przy części złamań odłamany fragment da się przykleić z powrotem na swoje miejsce. Ważne jest, żeby nie wysechł; przywieź go w mleku albo w soli fizjologicznej, w zamkniętym pojemniku. Jeśli fragment nie pasuje albo odszedł w bardzo drobnych kawałkach, brakującą tkankę można odbudować materiałem wypełniającym. Przywiezienie fragmentu nie znaczy, że w każdym przypadku zostanie przyklejony; decyzję podejmuje się zgodnie z tym, gdzie jest złamanie, jak daleko sięga i w jakim stanie jest miazga.
Ta treść ma charakter ogólnoinformacyjny i nie zastępuje badania na miejscu. Objawy różnych schorzeń nakładają się na siebie, a rozpoznanie można postawić wyłącznie klinicznie.