Nedir?
Diş travması, dişe ve dişi çevreleyen dokulara gelen ani darbenin yarattığı hasarın ortak adıdır. Mine yüzeyindeki küçük bir çentikten dişin yuvasından tamamen çıkmasına kadar geniş bir aralığı kapsar. Aynı darbede dudak, dil, diş eti, dişi kemiğe bağlayan bağ dokusu ve çene kemiği de yaralanmış olabilir.
Görünen hasar çoğu zaman hasarın tamamı değildir. Diş yerinde ve bütün duruyorken bile kökü çevreleyen bağ ezilmiş, dişe giren damar ve sinir demeti gerilmiş olabilir. Bu yüzden darbeden sonra ağrınızın olmaması muayeneye gerek olmadığı anlamına gelmez; travmanın bazı sonuçları haftalar, hatta aylar sonra ortaya çıkar.
Bu tabloda zaman tedavi kadar belirleyicidir. Kalıcı bir diş tamamen yerinden çıktığında kök yüzeyindeki hücrelerin canlı kalma süresi dakikalarla ölçülür ve dişin ağız dışında kuru kaldığı her dakika, yerine konduktan sonra tutunma ihtimalini azaltır. Süt dişleri ayrı değerlendirilir; altlarındaki kalıcı diş tomurcuğuna zarar verme riski nedeniyle yerine geri konmaları genellikle uygun görülmez.
Belirtiler
Bu belirtilerin hepsinin birden görülmesi gerekmez.
Neden olur?
- 01
Düşme ve çarpma
Yüz travmalarının en sık nedeni düşmedir. Yürümeyi yeni öğrenen çocuklarda, oyun sırasında ve ileri yaşta denge kaybıyla gelen düşmelerde darbe genellikle üst ön dişlere gelir, çünkü bu dişler kavisin en önünde ve dudak korumasının en az olduğu yerdedir.
- 02
Spor ve tekerlekli araçlar
Temas içeren sporlar, dövüş sporları, bisiklet, kaykay ve scooter kazaları belirgin bir risk oluşturur. Bu kazalarda diş kırığına dudak yaralanması da eşlik edebilir; kopan diş parçası bazen dudak dokusunun içinde kalır ve bu ayrıca araştırılır.
- 03
Trafik kazası, iş kazası ve darbe
Yüksek enerjili yaralanmalarda hasar tek dişle sınırlı kalmaz. Birden çok dişte kırık ve yer değişikliği, çene kemiğinde kırık, kapanışta bozulma bir arada görülebilir. Bu tablolarda önce baş yaralanması ve çene kırığı olasılığı değerlendirilir.
- 04
Dişi kırılmaya açık hâle getiren durumlar
Büyük dolgusu olan, ileri düzeyde çürümüş ya da daha önce kanal tedavisi görmüş dişler küçük bir darbeyle bile kırılabilir. Ön dişlerin belirgin biçimde öne eğik durması ve dudakların dişleri tam örtmemesi de darbenin dişe doğrudan gelmesini kolaylaştırır.
Nasıl ilerler?
- Kırık
Diş dokusunun kırılması
En yüzeysel biçimi mine kırığıdır; dişte küçük bir çentik kalır, genellikle ağrı yapmaz. Kırık dentine ulaştığında sıcak, soğuk ve hava ile keskin bir hassasiyet başlar. Kırık pulpaya, yani dişin damar ve sinir dokusuna açıldığında kırık yüzeyinde pembe ya da kırmızı bir nokta görülür. Kırık diş etinin altında, kökte de olabilir; bu durum ancak röntgenle anlaşılır.
- Yerinden oynama
Diş yerinde ama sarsılmış ya da kaymış
Sarsıntıda diş oynamaz, yalnızca dokunmakla ve ısırmakla hassastır. Gevşemede diş hareketlidir ve diş eti kenarından kanama olabilir. Diş yuvasından dışarı doğru çıkmış, yana kaymış ya da kemiğin içine doğru gömülmüş olabilir. Bu tabloların ortak işareti kapanışın değişmesidir: dişleriniz eskisi gibi kapanmıyorsa dişin yeri değişmiş olabilir.
- Tam çıkma
Dişin yuvasından tamamen ayrılması
Avülsiyon adı verilen bu tablo, kalıcı dişte zamanın en kritik olduğu durumdur. Kök yüzeyinde dişi kemiğe bağlayan canlı hücreler vardır; bu hücreler kuruyunca dişin yeniden tutunma ihtimali azalır. Dişin ağız dışında geçirdiği süre ve bu sürede nasıl saklandığı, yapılacak tedaviden önce gelen iki belirleyicidir.
- Süt dişi
Çocukta süt dişi travması
Süt dişi travmasında asıl soru dişin kendisi değil, hemen altında gelişen kalıcı diş tomurcuğudur. Bu nedenle çıkan süt dişi yerine geri konmaz ve gömülen süt dişinde izlem öne çıkar. Darbenin etkisi kalıcı dişte renk ya da şekil değişikliği olarak yıllar sonra görülebilir; bu yüzden çocuk aylar boyunca aralıklı kontrole çağrılır.
Nasıl tedavi edilir?
İlk dakikalarda yapılanlar tedavinin bir parçasıdır. Yerinden çıkan kalıcı dişi yalnızca kron kısmından, yani ağızda görünen yüzünden tutun; kök yüzeyini ovmayın, fırçalamayın, mendille silmeyin. Diş kirlenmişse birkaç saniye sütle ya da serum fizyolojikle durulanabilir. Mümkünse diş yavaşça kendi yuvasına yerleştirilir ve temiz bir bezle hafifçe bastırılarak tutulur. Bu yapılamıyorsa diş süt, serum fizyolojik ya da kişinin kendi tükürüğü içinde saklanır; musluk suyunda bekletmek kök yüzeyindeki hücrelere zarar verir. Ardından gecikmeden diş hekimine başvurulur.
Klinikte önce darbenin sınırı belirlenir. Dişlerin hareketliliği, kapanış, yumuşak dokular ve çene kemiği değerlendirilir; gerektiğinde röntgen alınır ve dudak yaralanmalarında kopan parçanın dokuda kalıp kalmadığı araştırılır. Yer değiştirmiş dişler uygun konuma getirilip komşu dişlere esnek bir destekle bir süre sabitlenebilir. Kırıklarda eksik doku dolgu maddesiyle tamamlanabilir, kopan parça korunmuşsa bazı durumlarda kendi yerine yapıştırılabilir. Kırık pulpaya ulaşmışsa pulpanın örtülmesi, bir bölümünün çıkarılması ya da kanal tedavisi gündeme gelir. Tetanoz aşınızın durumu da sorulur.
Travma gören diş tek randevuda kapanan bir iş değildir. Kontrollerde dişin canlılığı, rengi, hareketliliği ve kök çevresindeki kemik belirli aralıklarla değerlendirilir; bu izlem çoğu zaman aylarla, bazı durumlarda birkaç yılla ölçülür. Darbeden sonra sinir dokusunun canlılığını yitirmesi, dişin koyulaşması ya da kökte erime görülebilir. Bunlar erken fark edildiğinde ele alınabilecek seçenekler daha geniş olur; bu yüzden şikâyetiniz geçmiş olsa bile kontrol randevularının atlanmaması istenir.
- Kalıcı bir diş tamamen yerinden çıktıysa; bu tabloda dakikalar sonucu değiştirir.
- Diş kemiğin içine gömülmüş, yana kaymış ya da darbeden sonra dişleriniz eskisi gibi kapanmıyorsa.
- Kırık yüzeyinde pembe ya da kırmızı bir nokta ya da sızıntı biçiminde kanama varsa.
- Darbeden sonra bayılma, kusma, görmede bulanıklık, kulaktan ya da burundan kanama varsa; bu tabloda önce acil servise başvurulur.
Nasıl önlenir?
- Temas içeren sporlarda ve dövüş sporlarında ağızlık kullanın; ölçü alınarak kişiye göre hazırlanan ağızlıklar ağızda daha iyi durur, ancak hazır bir ağızlık da hiç kullanmamaktan iyidir.
- Bisiklet, kaykay ve scooter kullanırken kask takın; çocuklarda çene barı olan modeller ön dişleri de darbe yolundan çıkarır.
- Araçta emniyet kemerini, çocuklarda yaşa uygun oto koltuğunu her yolculukta kullanın; evde ise kaygan zemin, dağınık merdiven ve yetersiz aydınlatma gibi düşme nedenlerini azaltın.
- Ön dişleri belirgin biçimde öne eğik olan ve dudakları dişleri örtmeyen çocuklarda ortodontik değerlendirme, travma riskinin konuşulduğu başlıklardan biridir.
Sık sorulan sorular
- Yerinden çıkan dişi neyin içinde getirmeliyim?
- Diş süt, serum fizyolojik ya da kişinin kendi tükürüğü içinde taşınabilir; mümkünse dişi kendi yuvasına yerleştirip öyle gelmek tercih edilir. Musluk suyu uygun değildir, kök yüzeyindeki hücrelere zarar verir. Kökü ovmayın, üzerindeki dokuyu kazımayın. Süt dişleri yerine geri konmadığı için çocuklarda dişi yuvasına yerleştirme adımı beklenmez; yine de çıkan dişi yanınızda getirin.
- Dişim yerinde duruyor ve ağrım yok; yine de muayene gerekir mi?
- Gerekir. Darbe anında dişe giren damar ve sinir zedelenmiş olabilir ve bunun belirtileri hemen ortaya çıkmayabilir. İlk muayenede dişin o günkü durumu kaydedilir; sonraki kontrollerde renk değişikliği, canlılık kaybı ya da kökteki değişiklikler bu kayıtla karşılaştırılarak değerlendirilir. Karşılaştırılacak bir başlangıç kaydı yoksa geç ortaya çıkan sorunları ayırmak zorlaşır.
- Kırılan parçayı sakladım, kullanılabilir mi?
- Bazı kırıklarda kopan parça kendi yerine yapıştırılabilir. Parçanın kurumaması önemlidir; süt ya da serum fizyolojik içinde, kapalı bir kapta getirin. Parça uymuyorsa ya da çok küçük parçalara ayrılmışsa eksik doku dolgu maddesiyle tamamlanabilir. Parçayı getirmiş olmanız her durumda yapıştırılacağı anlamına gelmez; karar kırığın yerine, sınırına ve pulpanın durumuna göre verilir.
Bu içerik genel bilgilendirme amaçlıdır ve kişisel muayenenin yerini tutmaz. Belirtiler birden fazla hastalıkta ortak olabilir; teşhis yalnızca klinik muayene ile konur.