چیست؟
آفت زخمی گرد یا بیضی است که روی مخاط متحرک و نرم داخل دهان پدید میآید. مرکز آن با پرده‌ای سفید مایل به زرد پوشیده است و پیرامون آن حلقه‌ای قرمز و آشکار دارد. داخل گونه و لب، کنارهٔ زبان، زیر زبان و بخش‌های نرم ورودی گلو محل‌های معمول آن هستند.
آفت مکرر یعنی پدید آمدن این زخم‌ها چند بار در سال یا بیشتر. آفت عفونت نیست؛ مسری نیست و با تبخال که با ویروس ارتباط دارد فرق می‌کند. زخم‌هایی که در نواحی سفت و محکم مانند کام سخت، تاج لثه و کنارهٔ بیرونی لب پدید می‌آیند معمولاً آفت دانسته نمی‌شوند.
آفت اغلب روز نخست با سوزش و گزگز آغاز میشود، ظرف چند روز دردش به بیشترین حد می‌رسد و سپس پس می‌نشیند. انتظار می‌رود آفت‌های کوچک ظرف یک تا دو هفته بدون بر جای گذاشتن اثر بهبود یابند. اما در زخم‌هایی که مکرر تکرار میشوند، بزرگ‌تر از حد معمول‌اند یا طولانی می‌مانند، علتی زمینه‌ای جست‌وجو میشود.
نشانه‌ها
لازم نیست همه این‌ها با هم باشند.
چرا رخ میدهد؟
- 01
تحریک مکانیکی و شیمیایی
گاز گرفتن گونه، مسواک زدن محکم، لبهٔ تیز یک دندان یا پروتزی ناسازگار میتوانند با آسیب زدن به مخاط آفت را آغاز کنند. گزارش شده است که خمیردندان‌های حاوی سدیم لوریل سولفات در برخی افراد تکرارها را بیشتر می‌کنند.
- 02
زمینهٔ فردی و دوره‌های برانگیزنده
تمایل به آفت در بیشتر افراد الگویی خانوادگی نشان میدهد. بارها گفته میشود که در دوره‌های استرس شدید، بی‌خوابی و تغییرهای هورمونی تکرارها بیشتر میشوند.
- 03
کمبودها و علت‌های عمومی بدن
کمبود آهن، ویتامین ب۱۲ و فولات، سلیاک و بیماری‌های روده و برخی وضعیت‌های مربوط به سیستم ایمنی میتوانند پشت آفت‌های پرتکرار باشند. این علت‌ها تنها با آزمایش‌هایی که پزشک درخواست می‌کند ارزیابی میشوند.
- 04
برخی خوراکی‌ها و داروها
خوراکی‌هایی مانند گردو، شکلات، گوجه‌فرنگی و مرکبات در برخی افراد به عنوان عامل برانگیزنده گزارش شده‌اند؛ این رابطه از فردی به فرد دیگر فرق می‌کند. برخی داروها هم میتوانند در دهان زخم‌های مشابهی ایجاد کنند.
چگونه پیش می‌رود؟
- مینور
آفت کوچک
شایع‌ترین نوع است. قطر آن معمولاً کمتر از یک سانتی‌متر است، تک‌تک یا چندتایی پدید میآید و انتظار می‌رود ظرف یک تا دو هفته بدون بر جای گذاشتن اثر بهبود یابد.
- ماژور
آفت بزرگ
پهن‌تر، عمیق‌تر و دردناک‌تر است. بهبود آن میتواند هفته‌ها طول بکشد و در جایی که بهبود می‌یابد ممکن است اثری بر جای بگذارد. در این نوع، ارزیابی پزشک و تشخیص افتراقی اهمیت پیدا می‌کند.
- هرپتی‌فرم
زخم‌های ریز و پرشمار
زخم‌های بسیار ریزی به اندازهٔ سر سوزن و به تعداد زیاد با هم پدید می‌آیند و میتوانند با به هم پیوستن، نواحی بزرگ‌تری بسازند. برخلاف نامش با تبخال ارتباطی ندارد و عفونت ویروسی نیست.
چگونه درمان میشود؟
درمانی که آفت را بهطور کامل پیشگیری کند تعریف نشده است. هدف، کم کردن درد، آسان کردن بهبود و برداشتن علت‌هایی است که میتوانند دفعات تکرار را کم کنند. دندان‌پزشک نخست با نگاه به محل و ظاهر زخم ارزیابی می‌کند که آیا واقعاً آفت است یا نه؛ تبخال، زخم ناشی از ضربه و دیگر بیماری‌های مخاط جدا میشوند.
نخستین کاری که در مطب می‌توان کرد برطرف کردن منابع تحریک موضعی است: لبه‌های تیز دندان صاف میشوند، سازگاری پروتز کنترل میشود، بخش‌های فرورونده سیم‌های ارتودنسی پوشانده میشوند. بسته به شکایت، دندان‌پزشک میتواند محصولی محافظ که روی زخم را می‌پوشاند، دهان‌شویه‌ای ضدعفونی‌کننده یا دارویی موضعی را که مناسب می‌داند تنظیم کند. مصرف این محصولات با تصمیم خودتان و برای مدتی طولانی توصیه نمیشود.
اگر تکرارها زیاد باشند، زخم‌ها بزرگ یا طولانی‌مدت باشند یا تب و بر هم خوردن حال عمومی همراه آن‌ها باشد، ارزیابی از دهان فراتر می‌رود. در این حالت آزمایش‌های خون و در صورت نیاز ارجاع به متخصص مربوط مطرح میشود. اما تنها زخمی که در دو تا سه هفته بهبود نیابد دیگر آفت دانسته نمیشود و باید جداگانه بررسی شود.
- اگر زخم دو تا سه هفته است بهبود نمی‌یابد
- اگر همراه با آفت‌ها تب، بی‌حالی و دشواری بلع وجود دارد
- اگر همراه با زخم‌های دهان، زخم در ناحیهٔ تناسلی، قرمزی چشم یا درد مفاصل وجود دارد
- اگر زخم همیشه در همان نقطه تکرار میشود یا کف آن سفت شده است
چگونه پیشگیری میشود؟
- با یادداشتی کوتاه دنبال کنید که تکرارها در چه دوره‌هایی بیشتر میشوند؛ عامل برانگیزنده اغلب همین‌گونه پیدا میشود.
- لبه‌های تیز دندان و پروتزهای ناسازگاری را که باعث گاز گرفتن گونه‌تان میشوند اصلاح کنید.
- می‌توانید مدتی خمیردندانی بدون سدیم لوریل سولفات را امتحان کنید و ببینید تفاوتی هست یا نه.
- روی زخم آسپرین، نمک یا مواد سوزاننده نگذارید؛ این کارها میتوانند زخم را بزرگ‌تر کنند.
پرسش‌های متداول
- آفت و تبخال چگونه از هم جدا میشوند؟
- محل پیدایش عملیترین نکتهٔ جداکننده است. آفت در نواحی نرم مانند داخل گونه و لب، کنارهٔ زبان و زیر زبان پدید میآید. اما تبخال اغلب در کنارهٔ بیرونی لب آغاز میشود، نخست گزگز میدهد، سپس تاولهای ریز پر از مایع میسازد و دلمه میبندد. تبخال مسری است، آفت نیست.
- آیا آفت مسری است؟
- آفت مسری نیست. با بوسیدن، استفاده از قاشق و چنگال مشترک یا هر تماس دیگری منتقل نمیشود. دیده شدن مکرر آن در یک خانواده از سرایت نیست، از زمینهٔ مشترک است. در مواردی که زخم میتواند با بیماریای مسری اشتباه شود، تشخیص افتراقی باید در معاینه انجام شود.
- آیا میتوانم بهطور کامل از پیدایش آفت جلوگیری کنم؟
- روشی که تکرارها را بهطور کامل از میان بردارد شناخته نشده است. در مقابل، برطرف کردن منابع تحریک، شناختن عوامل برانگیزنده و ارزیابی کمبودها در صورت وجود از سوی پزشک میتوانند به کم شدن دفعات تکرار کمک کنند. واقعبینانهتر است که انتظار را در همین چارچوب نگه دارید.
این محتوا جنبه اطلاع‌رسانی عمومی دارد و جایگزین معاینه حضوری نیست. علائم میان بیماری‌ها مشترک‌اند و تشخیص تنها بالینی انجام میشود.