Co to jest?
Afta to okrągła albo owalna rana pojawiająca się na ruchomej, miękkiej błonie śluzowej wewnątrz jamy ustnej. Środek jest pokryty białawożółtym nalotem, a wokół biegnie wyraźny czerwony pierścień. Typowe miejsca to wnętrze policzka i wargi, brzeg języka, pod językiem i miękkie obszary przy wejściu do gardła.
Nawracające afty oznaczają, że te rany pojawiają się kilka razy w roku albo częściej. Afta nie jest zakażeniem; nie przechodzi z człowieka na człowieka i różni się od opryszczki, która wiąże się z wirusem. Ran na obszarach twardych, o twardej powierzchni, takich jak podniebienie twarde, wał dziąsłowy i zewnętrzny brzeg wargi, zwykle nie uznaje się za afty.
Afta zaczyna się zwykle pierwszego dnia od pieczenia i kłucia, w ciągu kilku dni jest najbardziej bolesna, a potem słabnie. Przy małych aftach należy oczekiwać zagojenia w ciągu jednego do dwóch tygodni bez blizny. Tam, gdzie rany ciągle wracają, są większe niż zwykle albo trwają długo, szuka się przyczyny leżącej u podłoża.
Objawy
Nie muszą wystąpić wszystkie naraz.
Skąd się bierze?
- 01
Drażnienie mechaniczne i chemiczne
Przygryzienie policzka, mocne szczotkowanie, ostry brzeg zęba albo źle dopasowana proteza mogą uszkodzić błonę śluzową i zapoczątkować aftę. Opisywano, że pasty zawierające laurylosiarczan sodu zwiększają u części osób liczbę nawrotów.
- 02
Skłonność osobnicza i okresy wyzwalające
U większości osób skłonność do aft idzie za wzorcem rodzinnym. Nawroty często opisuje się jako częstsze w okresach silnego napięcia, słabego snu i zmian hormonalnych.
- 03
Niedobory i przyczyny w innych częściach ciała
Za aftami, które ciągle wracają, mogą stać niedobór żelaza, witaminy B12 i kwasu foliowego, celiakia i choroby jelit oraz niektóre choroby układu odpornościowego. Te przyczyny da się ocenić tylko badaniami, które zleci lekarz.
- 04
Niektóre potrawy i leki
Potrawy takie jak orzechy włoskie, czekolada, pomidory i owoce cytrusowe opisywano u części osób jako czynniki wywołujące; ten związek różni się między ludźmi. Podobne rany w jamie ustnej mogą też dawać niektóre leki.
Jak przebiega?
- Mała
Mała afta
To najczęstszy rodzaj. Zwykle ma mniej niż centymetr, pojawia się pojedynczo albo w niewielkiej liczbie i należy oczekiwać, że zagoi się w ciągu jednego do dwóch tygodni bez blizny.
- Duża
Duża afta
Jest szersza, głębsza i bardziej bolesna. Gojenie może zająć tygodnie i może zostawić bliznę w miejscu gojenia. Przy tym rodzaju ocena przez lekarza dentystę i odróżnienie od innych chorób stają się ważniejsze.
- Opryszczkopodobna
Wiele małych ran
Naraz pojawia się duża liczba ran wielkości główki szpilki, które mogą zlewać się w szersze obszary. Mimo nazwy nie ma to nic wspólnego z opryszczką; to nie jest zakażenie wirusowe.
Jak się to leczy?
Nie opisano leczenia, które całkowicie zapobiega aftom. Celem jest zmniejszenie bólu, wsparcie gojenia i usunięcie przyczyn, które mogłyby uczynić nawroty rzadszymi. Lekarz dentysta najpierw ocenia, czy rana naprawdę jest aftą, kierując się jej miejscem i wyglądem; odróżnia się opryszczkę, rany po urazie i inne choroby błony śluzowej.
Pierwszą rzeczą, którą można zrobić w gabinecie, jest usunięcie miejscowych źródeł drażnienia: wygładza się ostre brzegi zębów, sprawdza dopasowanie protezy i zabezpiecza uwierające części łuków ortodontycznych. Zależnie od twoich objawów lekarz dentysta może wprowadzić preparat ochronny pokrywający ranę, antyseptyczny płyn do płukania albo leczenie miejscowe, które uzna za właściwe. Stosowanie tych preparatów z własnej decyzji i przez długi czas nie jest zalecane.
Jeśli nawroty są częste, jeśli rany są duże albo długo trwające albo jeśli towarzyszą im gorączka i ogólnie złe samopoczucie, ocena wychodzi poza jamę ustną. Wtedy w grę wchodzą badania krwi i, gdy trzeba, skierowanie do właściwego specjalisty. Pojedynczej rany, która nie zagoiła się w dwa do trzech tygodni, nie uznaje się już za aftę i trzeba ją zbadać osobno.
- Rana nie zagoiła się w dwa do trzech tygodni
- Aftom towarzyszą gorączka, zmęczenie i trudność z przełykaniem
- Obok ran w jamie ustnej są rany w okolicy narządów płciowych, zaczerwienienie oczu albo ból stawów
- Rana ciągle wraca dokładnie w to samo miejsce albo jej podstawa stwardniała
Jak temu zapobiegać?
- Prowadź krótkie zapiski, kiedy nawroty się nasilają; zwykle właśnie tak znajduje się czynnik wywołujący.
- Daj naprawić ostre brzegi zębów i źle dopasowane protezy, przez które przygryzasz policzek.
- Możesz przez pewien czas wypróbować pastę bez laurylosiarczanu sodu i zobaczyć, czy robi różnicę.
- Nie przykładaj do rany aspiryny, soli ani substancji żrących; mogą powiększyć ranę.
Najczęstsze pytania
- Jak odróżnić aftę od opryszczki?
- Najbardziej praktycznym punktem rozróżniającym jest miejsce. Afta pojawia się na miękkich obszarach, takich jak wnętrze policzka i wargi, brzeg języka i pod językiem. Opryszczka zaczyna się zwykle na zewnętrznym brzegu wargi, najpierw daje mrowienie, potem tworzy małe pęcherzyki wypełnione płynem i pokrywa się strupem. Opryszczka jest zakaźna; afta nie.
- Czy afty są zakaźne?
- Afty nie przechodzą z człowieka na człowieka. Nie przenoszą się przez pocałunek, wspólne sztućce ani żaden inny kontakt. Kiedy widuje się je często w tej samej rodzinie, bierze się to ze wspólnej skłonności, a nie z przenoszenia. Tam, gdzie ranę można pomylić ze stanem zakaźnym, rozróżnienia trzeba dokonać w badaniu.
- Czy da się całkiem zapobiec pojawianiu się aft?
- Nie jest znany sposób, który całkiem usuwa nawroty. Pomóc w tym, żeby były rzadsze, mogą usunięcie źródeł drażnienia, zauważenie własnych czynników wywołujących i danie lekarzowi do oceny ewentualnych niedoborów. Trzymanie oczekiwań w tych ramach jest bardziej realistyczne.
Ta treść ma charakter ogólnoinformacyjny i nie zastępuje badania na miejscu. Objawy różnych schorzeń nakładają się na siebie, a rozpoznanie można postawić wyłącznie klinicznie.