Nedir?
Aft, ağız içindeki hareketli ve yumuşak mukozada ortaya çıkan yuvarlak ya da oval bir yaradır. Ortası beyazımsı sarı bir zarla kaplıdır, çevresinde belirgin kırmızı bir halka bulunur. Yanak ve dudak içi, dil kenarı, dil altı ve boğaz girişindeki yumuşak alanlar tipik yerleşim yerleridir.
Tekrarlayan aft, bu yaraların yılda birkaç kez ya da daha sık ortaya çıkmasıdır. Aft bir enfeksiyon değildir; bulaşmaz ve virüsle ilişkili olan uçuktan farklıdır. Sert damak, diş eti sırtı ve dudağın dış kenarı gibi sıkı ve sert yüzeyli bölgelerde çıkan yaralar genellikle aft olarak değerlendirilmez.
Bir aft çoğu zaman ilk gün yanma ve batmayla başlar, birkaç gün içinde ağrısı en yoğun hâline gelir, sonra geriler. Küçük aftların bir ile iki hafta içinde iz bırakmadan iyileşmesi beklenir. Sık tekrarlayan, alışılmıştan büyük ya da uzun süren yaralarda ise altta yatan bir neden aranır.
Belirtiler
Bu belirtilerin hepsinin birden görülmesi gerekmez.
Neden olur?
- 01
Mekanik ve kimyasal tahriş
Yanağı ısırmak, sert fırçalamak, keskin bir diş kenarı ya da uyumsuz bir protez mukozayı zedeleyerek aft başlatabilir. Sodyum lauril sülfat içeren diş macunlarının bazı kişilerde tekrarları artırdığı bildirilmiştir.
- 02
Kişisel yatkınlık ve tetikleyici dönemler
Aft eğilimi çoğu kişide ailesel bir örüntü gösterir. Yoğun stres, uykusuzluk ve hormonal değişiklik dönemlerinde tekrarların sıklaştığı sık tarif edilir.
- 03
Eksiklikler ve sistemik nedenler
Demir, B12 ve folat eksikliği, çölyak ve bağırsak hastalıkları ile bağışıklık sistemini ilgilendiren bazı tablolar sık tekrarlayan aftın arkasında olabilir. Bu nedenler ancak hekimin isteyeceği tetkiklerle değerlendirilir.
- 04
Bazı gıdalar ve ilaçlar
Ceviz, çikolata, domates ve narenciye gibi gıdalar bazı kişilerde tetikleyici olarak bildirilmiştir; bu ilişki kişiden kişiye değişir. Bazı ilaçlar da ağızda benzer yaralar oluşturabilir.
Nasıl ilerler?
- Minör
Küçük aft
En sık görülen tiptir. Çapı genellikle bir santimetrenin altındadır, tek tek ya da birkaç tane çıkar ve bir ile iki hafta içinde iz bırakmadan iyileşmesi beklenir.
- Majör
Büyük aft
Daha geniş, daha derin ve daha ağrılıdır. İyileşmesi haftalar sürebilir, iyileştiği yerde iz bırakabilir. Bu tipte hekim değerlendirmesi ve ayırıcı tanı önem kazanır.
- Herpetiform
Çok sayıda küçük yara
Toplu iğne başı büyüklüğünde çok sayıda yara bir arada çıkar ve birleşerek daha geniş alanlar oluşturabilir. Adına karşın uçukla ilişkisi yoktur, bir virüs enfeksiyonu değildir.
Nasıl tedavi edilir?
Aftı tümüyle önleyen bir tedavi tanımlanmamıştır. Amaç ağrıyı azaltmak, iyileşmeyi kolaylaştırmak ve tekrarları seyrekleştirebilecek nedenleri ortadan kaldırmaktır. Diş hekimi önce yaranın gerçekten aft olup olmadığını yerleşimine ve görünümüne bakarak değerlendirir; uçuk, travmatik yara ve başka mukoza hastalıkları ayrılır.
Klinikte yapılabilecek ilk iş yerel tahriş kaynaklarını gidermektir: keskin diş kenarları düzeltilir, protez uyumu kontrol edilir, ortodontik tellerin batan bölümleri kapatılır. Yakınmaya göre hekim, yarayı örten koruyucu bir ürünü, antiseptik bir gargarayı ya da uygun gördüğü topikal bir ilacı düzenleyebilir. Bu ürünlerin kendi kararınızla ve uzun süre kullanılması önerilmez.
Tekrarlar sıksa, yaralar büyük ya da uzun süreliyse, ateş ve genel durum bozukluğu eşlik ediyorsa değerlendirme ağzın dışına taşınır. Bu durumda kan tetkikleri ve gerektiğinde ilgili uzmana yönlendirme gündeme gelir. İki üç haftada iyileşmeyen tek bir yara ise artık aft olarak kabul edilmez ve ayrıca incelenmesi gerekir.
- Yara iki üç haftadır iyileşmiyorsa
- Aftlara ateş, halsizlik ve yutma güçlüğü eşlik ediyorsa
- Ağız yaralarıyla birlikte genital bölgede yara, göz kızarıklığı ya da eklem ağrısı varsa
- Yara hep aynı noktada tekrarlıyor ya da tabanı sertleştiyse
Nasıl önlenir?
- Tekrarların hangi dönemlerde arttığını kısa bir not tutarak izleyin; tetikleyici çoğu zaman böyle bulunur.
- Yanağınızı ısırmanıza yol açan keskin diş kenarlarını ve uyumsuz protezleri düzelttirin.
- Sodyum lauril sülfat içermeyen bir diş macununu bir süre deneyip fark olup olmadığına bakabilirsiniz.
- Yaranın üzerine aspirin, tuz ya da yakıcı maddeler koymayın; bu uygulamalar yarayı büyütebilir.
Sık sorulan sorular
- Aft ile uçuk nasıl ayrılır?
- Yerleşim yeri en pratik ayırt edici noktadır. Aft yanak ve dudak içi, dil kenarı ve dil altı gibi yumuşak alanlarda çıkar. Uçuk ise çoğu zaman dudağın dış kenarında başlar, önce karıncalanma verir, sonra küçük su dolu kabarcıklar yapar ve kabuklanır. Uçuk bulaşıcıdır, aft değildir.
- Aft bulaşır mı?
- Aft bulaşmaz. Öpüşmeyle, aynı çatal bıçağı kullanmakla ya da başka bir temasla geçmez. Aynı ailede sık görülmesi bulaşmadan değil ortak yatkınlıktan kaynaklanır. Yaranın bulaşıcı bir hastalıkla karışabildiği durumlarda ayrımın muayenede yapılması gerekir.
- Aft çıkmasını tamamen önleyebilir miyim?
- Tekrarları tümüyle ortadan kaldıran bir yöntem bilinmiyor. Buna karşılık tahriş kaynaklarının giderilmesi, tetikleyicilerin fark edilmesi ve varsa eksikliklerin hekim tarafından değerlendirilmesi tekrarların seyrekleşmesine katkıda bulunabilir. Beklentiyi bu çerçevede tutmak daha gerçekçi olur.
Bu içerik genel bilgilendirme amaçlıdır ve kişisel muayenenin yerini tutmaz. Belirtiler birden fazla hastalıkta ortak olabilir; teşhis yalnızca klinik muayene ile konur.