چیست؟
درد آتیپیک صورت دردی است مبهم، عمیق و گاهی سوزاننده که در بیشتر ساعتهای روز وجود دارد. معاینه، آزمونها و تصویربرداری علتی مربوط به دندان یا فک نشان نمیدهد. مرزهای درد دقیقا بر ناحیه آناتومیک یک دندان یا یک عصب منطبق نمیشود؛ بیمار ممکن است نتواند ناحیه را با انگشت خود بهطور دقیق نشان دهد.
به نظر میرسد مشکل در جایی که درد حس میشود نیست، بلکه در مسیری است که سیگنال درد در آن حمل و پردازش میشود. انتهای عصبها و مسیرهای مرکزی درد میتوانند به مرور حساس شوند؛ محرکهایی که در حالت عادی درد ایجاد نمیکنند، بهصورت درد درک میشوند. این به معنای خیالی بودن درد نیست. درد واقعی است، فقط منشأ آن در جایی که انتظار میرود نیست.
وقتی این وضعیت شناخته نشود، راهی که پیموده میشود معمولا یکسان است: نخست تعویض ترمیم، سپس درمان ریشه، پس از آن جراحی انتهای ریشه و در آخر کشیدن دندان. پس از هر اقدام درد مدت کوتاهی تغییر میکند، سپس به همان ناحیه یا به دندان مجاور برمیگردد. با زیاد شدن کارهای برگشتناپذیر، انتظار نمیرود این وضعیت آسانتر شود.
نشانهها
لازم نیست همه اینها با هم باشند.
چرا رخ میدهد؟
- 01
تغییر عصبی پس از اقدام درمانی یا آسیب
پس از کشیدن دندان، درمان ریشه، ایمپلنت یا جراحی، انتهای عصبهای ظریف آن ناحیه میتوانند بهگونه دیگری کار کنند. درد میتواند حتی هفتهها پس از بهبود محل کار ادامه یابد و بیحسی یا سوزش همراه آن باشد.
- 02
حساس شدن مسیرهای درد
دردی که طولانی شود آستانه مسیرهایی را که سیگنال را حمل میکنند پایین میآورد. پس از مدتی حتی لمس ملایم یا تغییر دما هم میتواند بهصورت درد درک شود. این تغییر در تصویربرداری دیده نمیشود، با معاینه و شرححال فهمیده میشود.
- 03
ادامه یافتن درد با بیخوابی و تنش پیوسته
خواب بریدهبریده و تنش طولانی آستانه درد را پایین میآورد و درد هم خواب را بههم میزند. این چرخه علت درد نیست اما ادامه یافتن آن را آسان میکند؛ به همین دلیل بخشی از ارزیابی است.
- 04
دیر شدن تشخیص و اقدامهای تکراری
هر اقدام تازه بار تازهای بر بافت و عصب آن ناحیه میافزاید. کارهایی که برای آزمودن روی دردی انجام میشوند که علتش نشان داده نشده است، میتوانند به جای حل کردن، وضعیت را پیچیدهتر کنند.
چگونه پیش میرود؟
- نوع ۱
اودنتالژی آتیپیک
درد در یک دندان یا در حفره دندان کشیدهشده جای میگیرد. دندان زنده است و آزمونها طبیعی هستند؛ ممکن است درد با گاز گرفتن یا با گرما و سرما تغییر نکند.
- نوع ۲
درد پیوسته صورت
درد ناحیه گستردهای مانند گونه، فک بالا و زیر چشم را میپوشاند و مرزهای آن نامشخص است. معمولا یکطرفه است و شدت آن در طول روز نوسان دارد.
- نوع ۳
درد عصبی پس از اقدام درمانی
درد پس از یک کار مشخص آغاز میشود. در همان ناحیه ممکن است بیحسی، مورمور شدن یا سوزش وجود داشته باشد؛ لمس میتواند درد را بیشتر کند.
چگونه درمان میشود؟
نخستین گام کنار گذاشتن دقیق علت دندانی است. تست حیات، آزمونهای گاز گرفتن و ضربه (پرکاشن)، رادیوگرافی با زاویههای مناسب و در صورت نیاز تصویربرداری سهبعدی انجام میشود. اگر یافتهای نباشد، درمان ریشه، جراحی انتهای ریشه یا کشیدن دندان به قصد تشخیص برنامهریزی نمیشود. گذاشتن این مرز از همان آغاز برای این است که وضعیت پیچیدهتر نشود.
اداره این درد تقسیم میشود. تایید تشخیص و درمان دارویی در قلمرو کلینیک درد (الگولوژی) یا مغز و اعصاب است؛ داروهایی که در این درد به کار میروند بهگونهای متفاوت از مسکنهای معمولی عمل میکنند و انتخاب آنها تصمیم پزشک است. سهم دندانپزشک این است که وضعیت دندانی را پیگیری کند، بارهای اضافی مانند دندانقروچه را کم کند و جلوی اقدام غیرضروری را بگیرد.
واقعبینانه ساختن انتظار بخشی از درمان است. هدف بیشتر اوقات پایان دادن یکباره به درد نیست، بلکه کم کردن تدریجی شدت آن و اثرش بر زندگی روزمره است. یک دفترچه ساده که جا، ساعت و شدت درد را ثبت کند، دیدن اینکه کدام رویکرد کارساز بوده است را آسان میکند و ویزیتهای کنترل را پربارتر میسازد.
- بیحسی تازهآغازشده در لب، فک یا زبان همراه با درد
- ورم صورت، تب یا دشواری در باز کردن دهان
- زخمی که در ناحیه دردناک بهبود نمییابد، خونریزی یا تودهای که با دست حس میشود
- افزوده شدن نشانههای عمومی مانند کاهش وزن و تعریق شبانه به این وضعیت
چگونه پیشگیری میشود؟
- برای دردی که علتش نشان داده نشده است، درخواست کار برگشتناپذیر آزمایشی نکنید.
- جا، ساعت، شدت درد و اینکه با چه چیزی تغییر میکند را چند هفته کتبی نگه دارید.
- کارهایی را که پیش از این روی همان ناحیه انجام شده و تاریخ آنها را به دندانپزشک جدیدتان منتقل کنید.
- درباره عواملی که درد را تغذیه میکنند، مانند نظم خواب و دندانقروچه، با دندانپزشکتان صحبت کنید.
پرسشهای متداول
- در رادیوگرافی چیزی پیدا نشد، پس درد من واقعی نیست؟
- درد شما واقعی است. تصویربرداری تغییرهای بافت سخت را نشان میدهد؛ تغییری در پردازش سیگنال درد را نشان نمیدهد. یک رادیوگرافی بدون یافته نمیگوید که درد وجود ندارد، میگوید که علت را نباید در بافت سخت دندان جست.
- اگر دندان دردناکم را بکشم، خوب میشود؟
- در دردی که علتش نشان داده نشده است، انتظار نمیرود کشیدن دندان به درد پایان دهد. بیشتر اوقات درد مدتی تغییر میکند، سپس به همان ناحیه یا به دندان مجاور برمیگردد؛ افزون بر این یک از دست دادن برگشتناپذیر رخ داده است. به همین دلیل کشیدن دندان تنها در صورتی مطرح میشود که یافته آشکاری مربوط به دندان وجود داشته باشد.
- این درد کاملا برطرف میشود؟
- سیر آن از فردی به فرد دیگر فرق میکند. در برخی افراد درد بهروشنی سبک میشود و دورههای خاموش طولانی پیش میآید؛ در برخی بهصورت نوسانی ادامه مییابد. مدت یا نتیجه قطعی نمیتوان گفت. با اداره مناسب، آنچه بیشتر اوقات هدف قرار میگیرد کم شدن شدت درد و اثر آن بر زندگی روزمره است.
این محتوا جنبه اطلاعرسانی عمومی دارد و جایگزین معاینه حضوری نیست. علائم میان بیماریها مشترکاند و تشخیص تنها بالینی انجام میشود.
