Nedir?
Sjögren sendromu, bağışıklık sisteminin salgı bezlerini hedef aldığı bir bağ dokusu hastalığıdır. En çok tükürük ve gözyaşı bezleri etkilenir. Tükürük azaldıkça ağız kuruluğu, gözyaşı azaldıkça gözlerde kum kaçmış hissi ortaya çıkar. İki kuruluğun bir arada olması bu tabloyu akla getiren temel ipucudur.
Tükürük yalnızca ağzı ıslatmaz. Asidi tamponlar, mineralleri diş yüzeyine geri taşır, ağızdaki mikroorganizma dengesini tutar ve yutmayı kolaylaştırır. Bu koruma azaldığında çürükler alışılmadık yerlerde, diş eti sınırında ve kök yüzeylerinde ortaya çıkabilir. Protez kullanmak zorlaşır, mantar enfeksiyonları tekrarlayabilir.
Ağız kuruluğunun tek nedeni bu sendrom değildir; ilaçlar, sıvı kaybı ve baş boyun bölgesine uygulanmış ışın tedavisi de benzer sonucu verir. Bu nedenle kuruluk tek başına tanı koydurmaz. Gözlerin de kuruması, tükürük bezlerinde tekrarlayan şişlik ve eklem şikâyetleri eklendiğinde değerlendirmenin romatolojide yapılması beklenir.
Belirtiler
Bu belirtilerin hepsinin birden görülmesi gerekmez.
Neden olur?
- 01
Bağışıklık sisteminin salgı bezlerini hedeflemesi
Bez dokusunda iltihap hücreleri birikir ve salgı yapan birimler zamanla yerini başka dokuya bırakır. Süreç yavaş ilerlediği için kuruluk çoğu zaman yıllar içinde belirginleşir.
- 02
Başka bir romatolojik hastalığa eşlik etmesi
Tablo tek başına görülebileceği gibi, bağ dokusunu tutan başka bir hastalıkla birlikte de bulunabilir. Bu ayrımın yapılması ve izlemin planlanması romatolojinin alanıdır.
- 03
Kuruluğu ağırlaştıran ilaçlar
Bazı tansiyon, alerji, idrar söktürücü ve ruh sağlığı ilaçları tükürük akışını ayrıca düşürür. Bu etki hastalığın kendi etkisiyle toplanır; ilacın değişip değişmeyeceğine onu yazan hekim karar verir.
- 04
Kuru ağızda hasarı hızlandıran alışkanlıklar
Sigara, alkol, ağızdan soluma ve gün boyu şekerli ya da asitli içecek almak kurumuş bir ağızda zararı büyütür. Bunlar hastalığın nedeni değildir, ancak sonucunu ağırlaştırır.
Nasıl ilerler?
- Erken
Fark edilmeyen kuruluk
Tükürük koyulaşır, iplik iplik olur; sabahları ağız yapışkan hissedilir. Şikâyet hafif olduğu için üzerinde durulmaz ve bu dönem yıllarca sürebilir.
- Orta
Ağzın işlevinin zorlanması
Kuru gıdaları su içmeden yutmak güçleşir, konuşurken dil damağa yapışır. Dudak kenarlarında çatlaklar ve dilde yanma hissi eklenebilir.
- İleri
Diş ve mukozada belirgin hasar
Diş eti sınırında ve kök yüzeylerinde hızlı ilerleyen çürükler görülür. Mantar enfeksiyonları tekrarlar, protez oturmaz ve mukoza kolay yaralanır.
- Bez bulguları
Tükürük bezinde şişlik dönemleri
Kulak önü ya da çene altı bezlerinde zaman zaman şişlik olabilir. Bu şişliklerin izlenmesi ve gereken tetkiklerin planlanması romatoloji ile kulak burun boğazın işidir.
Nasıl tedavi edilir?
Tanı diş hekimliğinde konmaz. Ağız kuruluğu, gözlerin kuruması ve tükürük bezlerinde tekrarlayan şişlik bir arada görüldüğünde değerlendirme romatolojide yapılır; kan tetkikleri, göz kuruluğu ölçümleri ve gerektiğinde dudak içindeki küçük tükürük bezinden alınan örnek bu sürecin parçasıdır. Tetkik isteme ve tanı koyma yetkisi diş hekiminde değildir.
Diş hekimliğinin payı yıllara yayılan korumadır. Çürük riski yükseldiği için kontrol aralıkları sıklaştırılır, yüksek florürlü macun ve vernik uygulamalarıyla mine ve kök yüzeyi desteklenir, erken lezyonlar küçükken ele alınır. Ağızda mantar enfeksiyonu ve protez altı iltihabı geliştiğinde tedavisi burada yapılır.
Kuruluğun kendisi için tükürük yerine geçen jel ve spreyler, şekersiz sakızla salgının uyarılması ve gün boyu küçük yudumlarla su alınması gündeme gelir. Salgıyı artırmaya yönelik ilaç seçenekleri hekim kararına bağlıdır. Göz kuruluğunun izlenmesi göz hastalıklarında, genel tedavi ise romatolojide sürer.
- Tükürük bezinde geçmeyen, sertleşen ya da tek taraflı büyüyen şişlik
- Ağız içinde iki haftada iyileşmeyen yara veya silinmeyen leke
- Ateşle birlikte gelen ve dokunmakla ağrıyan bez şişliği
Nasıl önlenir?
- Gün boyu küçük yudumlarla su için; tek seferde çok su içmek kuruluğu aynı ölçüde karşılamaz.
- Şekerli ve asitli içecekleri gün içine yaymayın; kuru ağızda bu alışkanlık çürük riskini belirgin biçimde yükseltir.
- Florür içeriği ve kontrol sıklığı konusunda diş hekiminizin sizin için belirlediği programa uyun.
- Protez kullanıyorsanız gece çıkarıp temizleyin; kuru mukozada protez altı iltihabı daha kolay gelişir.
Sık sorulan sorular
- Ağzım kuruyorsa Sjögren sendromum var mı demektir?
- Bu sonuca yalnızca ağız kuruluğuna bakarak varılamaz. Kuruluğun en sık nedeni kullanılan ilaçlardır; sıvı kaybı ve ağızdan soluma da benzer tabloyu yapar. Gözlerin de kuruması, bezlerde tekrarlayan şişlik ve eklem şikâyetleri ekleniyorsa romatoloji değerlendirmesi istenir.
- Diş hekimi bu hastalığın teşhisini koyabilir mi?
- Koyamaz. Diş hekimi ağızdaki bulguları görür, kuruluğun dişlere verdiği zararı değerlendirir ve gözlerinizin de kuruyup kurumadığını sorar. Şüphe varsa sizi romatolojiye yönlendirir; tanı, tetkikler ve genel tedavi orada yürütülür.
- Kuruluk hafiflerse çürük riski de normale döner mi?
- Tükürük salgısı kalıcı olarak azaldıysa riskin eski düzeyine dönmesi beklenmez. Bu nedenle koruma programı şikâyetler hafiflediğinde de sürdürülür. Kontrol aralığının açılıp açılmayacağına ağız içi bulgulara bakarak diş hekiminiz karar verir.
Bu içerik genel bilgilendirme amaçlıdır ve kişisel muayenenin yerini tutmaz. Belirtiler birden fazla hastalıkta ortak olabilir; teşhis yalnızca klinik muayene ile konur.