شکستگی عمودی ریشه: نشانه‌ها، تشخیص و گزینه‌ها

شکستگی عمودی ریشه چیست

شکستگی عمودی ریشه از ریشهٔ دندان شروع می‌شود و در طول آن به سمت سطح جویدن پیش می‌رود. تکه‌ها اغلب کاملاً از هم جدا نمی‌شوند و سر جای خود می‌مانند، اما میانشان شکافی باز می‌شود که باکتری‌ها از آن عبور می‌کنند. چون شکستگی زیر لثه و استخوان است، با نگاه کردن به دهان دیده نمی‌شود. التهابی که در طول خط شکستگی پیش می‌رود، ممکن است به‌مرور استخوان کنار ریشه را از بین ببرد.

ترک یا شکستگی

در زبان روزمره این دو واژه به جای هم به کار می‌روند؛ اما در دندان‌پزشکی، انجمن اندودانتیست‌های آمریکا (AAE) آن‌ها را این‌گونه از هم جدا می‌کند. مرز میان آن‌ها همیشه روشن نیست و معمولاً فقط با کنار هم گذاشتن معاینه، اندازه‌گیری‌ها و تصویربرداری معلوم می‌شود با کدام روبه‌رو هستیم.

• خط مینا: ترکی باریک که فقط در میناست و از ساختار دندان چیزی کم نمی‌کند.
• دندان ترک‌خورده: ترکی با عمق نامعلوم که ممکن است از سطح جویدن به سوی ریشه پیش برود.
• شکستگی عمودی ریشه: شکستگی ریشه که تکه‌هایش هنوز کاملاً از هم جدا نشده‌اند.
• ریشهٔ دوپاره: شکستگی‌ای که تکه‌هایش در تمام طول کاملاً از هم جدا شده‌اند.

در چه کسانی بیشتر دیده می‌شود

شکستگی‌های عمودی ریشه بیشتر در دندان‌های درمان‌ریشه‌شده رخ می‌دهند و از علت‌های شایع از دست رفتن این دندان‌ها هستند. به گفتهٔ AAE، خطر در دندان‌هایی که پست دارند (میله‌ای که در کانال محکم می‌شود و پرکردگی یا روکش بالا را نگه می‌دارد) یا در درمان، بخش زیادی از بافت ریشه‌شان برداشته شده، از همه بیشتر است. با این حال، در دندان‌هایی که هرگز درمان نشده‌اند هم ممکن است بر اثر نیروهای شدید جویدن و فشردن دندان‌ها که سال‌ها تکرار شده‌اند پیش بیاید. راه‌های محافظت از دندان درمان‌ریشه‌شده در برابر شکستن موضوع نوشتهٔ دیگری است؛ این نوشته به پس از ایجاد شکستگی می‌پردازد.

چرا نشانه‌ها مبهم می‌مانند

شکستگی عمودی ریشه اغلب نشانهٔ کمی دارد و ممکن است مدت‌ها دیده نشود؛ AAE می‌گوید این شکستگی‌ها معمولاً وقتی کشف می‌شوند که استخوان و لثهٔ اطراف عفونی شده باشد. دندانِ درمان‌ریشه‌شده دیگر عصب ندارد، پس نباید انتظار درد تیز دندان را داشت. نشانه‌ها بیشتر از بافت‌های اطراف دندان می‌آیند و ممکن است به بیماری لثه یا درمان ریشه‌ای که بهبود نیافته شبیه باشند:

• درد یا حساسیت هنگام گاز گرفتن یا ضربهٔ آرام به دندان
• تورمی که بارها کنار همان دندان برمی‌گردد
• نقطهٔ کوچکی شبیه جوش روی لثه که گاه‌به‌گاه از آن چرک بیرون می‌آید (فیستول)
• پاکت عمیق و باریک در یک نقطه از دور دندان، در حالی که لثه در بقیهٔ جاها سالم است
• لق شدن دندان

چرا تشخیص دشوار است

رادیوگرافی معمولی دندان را فقط از یک جهت نشان می‌دهد؛ اگر خط شکستگی هم‌راستای پرتو نباشد، در تصویر دیده نمی‌شود. آنچه معمولاً دیده می‌شود خود شکستگی نیست، بلکه ناحیهٔ تیره‌ای از تحلیل استخوان است که در یک سمت ریشه امتداد دارد و گاهی به حرف J شبیه است. توموگرافی کامپیوتری با پرتو مخروطی (CBCT) دندان را سه‌بعدی نشان می‌دهد، اما مادهٔ پرکنندهٔ کانال و پست فلزی در تصویر خطوطی مزاحم ایجاد می‌کنند. در یک مرور نظام‌مند که مطالعات روی دندان‌های درمان‌ریشه‌شده را کنار هم گذاشته، CBCT به‌طور میانگین حدود هفت شکستگی از هر ده شکستگی را یافت و گاهی خطوط مزاحم با شکستگی اشتباه گرفته شدند.

به همین دلیل تشخیص قطعی گاهی فقط با نگاه مستقیم ممکن است: لثه در یک جراحی کوچک کنار زده می‌شود و سطح ریشه زیر بزرگ‌نمایی بررسی می‌شود. AAE هنوز این بررسی با میکروسکوپ را قابل‌اعتمادترین روش می‌داند. گاهی شکستگی فقط پس از کشیدن دندان یا برداشتن ریشه قطعی می‌شود.

چه گزینه‌هایی وجود دارد

ریشهٔ شکسته خودبه‌خود جوش نمی‌خورد و درمان دوبارهٔ ریشه هم خط شکستگی را نمی‌بندد. در دندان‌های تک‌ریشه، یعنی دندان‌های جلو و بیشتر دندان‌های آسیای کوچک، معمولاً کشیدن دندان لازم است؛ AAE می‌گوید برای این دندان‌ها درمان موفقی ساخته نشده است. در دندان‌های آسیای بزرگ که چند ریشه دارند، اگر فقط یک ریشه شکسته باشد، در موارد انتخاب‌شده می‌توان همان ریشه را برداشت و بقیهٔ دندان را نگه داشت:

• قطع ریشه (آمپوتاسیون): ریشهٔ شکسته از بخش بالایی دندان جدا و برداشته می‌شود.
• همی‌سکشن: دندان دو نیم می‌شود، ریشهٔ شکسته همراه نیمهٔ خود برداشته می‌شود و نیمهٔ باقی‌مانده با روکش ترمیم می‌شود.

این راه‌ها فقط وقتی مناسب‌اند که دور ریشه‌های باقی‌مانده استخوان کافی باشد، لثه سالم باشد و بخش باقی‌ماندهٔ دندان قابل ترمیم باشد؛ تصمیم اغلب با نظر متخصص گرفته می‌شود. تلاش‌هایی هم برای چسباندن تکه‌های شکسته و برگرداندن دندان به جایش گزارش شده است. اما یک مرور نظام‌مند دربارهٔ این تلاش‌ها شواهد را اندک و کم‌کیفیت یافت و نتایج از شکست کامل تا موفقیت کامل متغیر بود.

پس از کشیدن دندان

جای دندان کشیده‌شده همیشه لازم نیست پر شود، اما اگر فضای خالی مدت طولانی بماند، دندان‌های کناری ممکن است کج شوند و دندان روبه‌رو به سمت فضا بیرون بیاید. گزینه‌هایی مثل ایمپلنت، بریج یا دندان مصنوعی متحرک بر اساس وضعیت استخوان و دندان‌های کناری بررسی می‌شوند. اگر دندان شکسته با ادامهٔ التهاب مدت طولانی در دهان بماند، تحلیل استخوان اطرافش ممکن است بیشتر شود و گزینه‌های بعدی را محدود کند. به همین دلیل وقتی شکستگی قطعی شد، معمولاً بهتر است تصمیم زیاد به تعویق نیفتد.

این محتوا صرفاً برای اطلاع‌رسانی عمومی است و جایگزین معاینه نیست.