Dikey kök kırığı: belirtiler, teşhis ve seçenekler

Dikey kök kırığı nedir

Dikey kök kırığı, dişin kökünde başlayan ve kök boyunca uzunlamasına, çiğneme yüzeyine doğru ilerleyen bir kırıktır. Parçalar çoğu zaman birbirinden tam ayrılmaz, yerinde durur; ama aralarında bakterilerin geçebileceği bir yarık oluşur. Kırık diş etinin ve kemiğin altında kaldığı için ağza bakınca görülmez. Kırık hattı boyunca ilerleyen iltihap, kökün yanındaki kemiği zamanla eritebilir.

Çatlak mı, kırık mı

Günlük dilde bu iki sözcük birbirinin yerine kullanılır; diş hekimliğinde ise Amerikan Endodonti Derneği (AAE) bunları şöyle ayırıyor. Sınır her zaman keskin değildir; hangi durumla karşılaşıldığı çoğu zaman muayene, ölçüm ve görüntülemenin birlikte değerlendirilmesiyle anlaşılır.

• Mine çizgisi: yalnız minede kalan, dişten parça eksiltmeyen ince çatlak.
• Çatlak diş: çiğneme yüzeyinden köke doğru ilerleyebilen, derinliği belirsiz çatlak.
• Dikey kök kırığı: parçaları henüz tam ayrılmamış kök kırığı.
• Bölünmüş kök: parçaları boylu boyunca tamamen ayrılmış kırık.

Kimlerde daha sık görülür

Dikey kök kırıkları çoğunlukla kanal tedavisi görmüş dişlerde ortaya çıkar ve bu dişlerin kaybedilme nedenleri arasında üst sıralarda yer alır. AAE'ye göre risk en çok kökünde pivot (kanala yerleştirilip üstteki dolguyu ya da kaplamayı tutan çubuk) bulunan ya da tedavi sırasında kök dokusu fazla incelmiş dişlerde artar. Yine de hiç tedavi görmemiş dişlerde de, yıllar içinde tekrarlayan güçlü çiğneme ve sıkma kuvvetleriyle görülebilir. Kanal tedavili dişi kırılmaya karşı korumanın yolları ayrı bir yazının konusu; bu yazı kırık oluştuktan sonrasını anlatıyor.

Belirtiler neden belirsiz kalır

Dikey kök kırığı çoğu zaman az belirti verir ve uzun süre fark edilmeyebilir; AAE bu kırıkların genellikle çevredeki kemik ve diş eti enfekte olunca anlaşıldığını belirtiyor. Kanal tedavili dişte sinir olmadığı için keskin bir diş ağrısı beklenmez. İşaretler daha çok dişin çevresinden gelir ve diş eti hastalığını ya da iyileşmeyen bir kanal tedavisini andırabilir:

• Isırınca ya da dişe hafifçe vurulunca ağrı veya hassasiyet
• Aynı dişin yanında tekrar tekrar çıkan şişlik
• Diş etinde sivilce gibi görünen, ara ara akıntı yapan küçük bir delik (fistül)
• Diş eti başka yerde sağlıklıyken dişin tek bir noktasında derin ve dar bir cep
• Dişte sallanma

Teşhis neden zor

Standart röntgen dişi tek bir yönden gösterir; kırık hattı ışınla aynı doğrultuda değilse görüntüde seçilmez. Çoğu zaman görülen kırığın kendisi değil, kökün bir yanı boyunca uzanan, J harfine benzeyen koyu bir kemik kaybı alanıdır. Konik ışınlı bilgisayarlı tomografi (KIBT) dişi üç boyutlu gösterir, ama kanal dolgusu ve metal pivot görüntüde çizgi biçiminde parazit oluşturur. Kanal tedavili dişlerdeki çalışmaları bir araya getiren bir sistematik derlemede tomografi ortalama olarak on kırıktan yaklaşık yedisini saptayabildi; parazit çizgileri de bazen kırık sanılabiliyor.

Bu yüzden kesin tanı bazen ancak doğrudan bakarak konur: diş eti küçük bir cerrahi işlemle aralanır ve kök yüzeyi büyütme altında incelenir. AAE, mikroskopla bu şekilde bakmayı hâlâ en güvenilir yöntem sayıyor. Kimi zaman kırık ancak diş ya da kök çıkarıldıktan sonra kesinleşir.

Hangi seçenekler var

Kırık kök kendiliğinden kaynamaz; yeniden kanal tedavisi de kırık hattını kapatmaz. Tek köklü dişlerde, yani ön dişlerde ve küçük azıların çoğunda, genellikle çekim gerekir; AAE bu dişler için başarısı gösterilmiş bir tedavi geliştirilmediğini belirtiyor. Birden fazla kökü olan büyük azı dişlerinde ise yalnız bir kök kırıksa, seçilmiş durumlarda o kök alınıp dişin geri kalanı korunabilir:

• Kök amputasyonu: kırık kök, dişin üst kısmından ayrılarak çıkarılır.
• Hemiseksiyon: diş ortadan ikiye ayrılır, kırık kök kendi yarısıyla birlikte alınır ve kalan yarı kaplamayla onarılır.

Bu yollar ancak kalan köklerin çevresinde yeterli kemik varsa, diş eti sağlıklıysa ve dişin kalan kısmı onarılabilir durumdaysa uygundur; karar çoğu zaman uzman görüşüyle verilir. Kırık parçaları yapıştırıp dişi yerine geri koymak gibi denemeler de bildirilmiştir. Ancak bunları inceleyen bir sistematik derleme, kanıtın az ve düşük kaliteli olduğunu, sonuçların tam başarısızlıktan tam başarıya kadar değiştiğini belirtiyor.

Çekimden sonra ne olur

Çekilen dişin yeri her durumda doldurulmak zorunda değildir, ama boşluk uzun süre kalırsa komşu dişler kayabilir ve karşısındaki diş uzayabilir. İmplant, köprü ya da hareketli protez gibi seçenekler kemiğin durumuna ve komşu dişlere göre konuşulur. Kırık diş uzun süre ağızda kalıp iltihap sürdükçe çevresindeki kemik kaybı artabilir ve bu, sonraki seçenekleri daraltabilir. Bu nedenle kırık kesinleştiğinde kararı uzun süre ertelememek genellikle daha iyidir.

Bu içerik genel bilgilendirme amaçlıdır ve muayene yerine geçmez.