این یعنی چه؟
بخش بزرگ بزاق آب است؛ باقی آن مخلوطی از پروتئین و مواد معدنی است که سطح دهان را لغزنده نگه می‌دارد. وقتی مقدار ترشح پایین می‌آید، این مخلوط سر جایش می‌ماند اما آبش کم میشود. نتیجه‌ای که پیدا میشود بزاقی است که پیش از آنکه دهان خشک حس شود غلیظ میشود؛ غلظتی که به لب می‌چسبد، وقتی می‌کشید مثل نخ کش می‌آید و در گوشه‌های دهان کف سفیدرنگ به جا می‌گذارد.
نکته‌ای که این نشانه را از حس خشکی جدا میکند همین است؛ تغییر غلظت در بیشتر موارد زودتر می‌آید. ممکن است تشنگی حس نکنید، در عوض متوجه شوید که هنگام حرف زدن زبانتان به کام می‌چسبد یا نان خشک را بدون آب نمی‌توانید ببلعید. با انسداد غده بزاقی هم فرق دارد؛ اینجا ورمی در کار نیست، شکایت با غذا نمی‌آید و نمی‌رود، هر دو طرف را با هم درگیر میکند و در تمام روز ادامه دارد. علت‌های شایعش بیماری خود غده نیست، بلکه داروهای مصرفی، نفس کشیدن از دهان، کمبود مایعات و سیگار است.
بزاق فقط مرطوب نمی‌کند. اسیدی را که پس از غذا ساخته میشود خنثی میکند، باقی‌مانده‌ها را می‌شوید و کلسیم و فسفات را به سطح دندان می‌رساند. وقتی جریان کم شود، این سه کارکرد با هم ضعیف می‌شوند. به همین دلیل بزاق غلیظ‌شده بدون آنکه درد بدهد خطر پوسیدگی را بالا می‌برد؛ به‌ویژه در لبه لثه و روی سطوح ریشه‌ای که بیرون افتاده‌اند، پوسیدگی‌های تازه می‌توانند در مدت کوتاهی دیده شوند. عفونت قارچی، تغییر مزه و از دست رفتن گیر پروتز در کسانی که پروتز دارند هم می‌توانند روی همین زمینه پیدا شوند.
غلیظ شدن بزاق نشانه یک بیماری واحد نیست؛ هر علتی که جریان را کم کند غلظت مشابهی می‌سازد. عنوان‌های زیر احتمال‌هایی را نشان می‌دهند که با شروع از داروها و عادت‌ها کنار گذاشته می‌شوند.
علت‌های محتمل
در خانه چه کمکی میکند؟
- آب را در طول روز پخش کنید؛ به‌جای نوشیدن مقدار زیاد در یک نوبت، جرعه‌های کم و مکرر سطح دهان را مدت بیشتری مرطوب نگه می‌دارد.
- خشکی را با نوشیدنی‌های شیرین یا اسیدی برطرف نکنید؛ وقتی بزاق کم است، آبمیوه و نوشابه‌ای که مدام جرعه‌جرعه نوشیده میشود سطح مینا را به‌سرعت می‌ساید.
- دهان‌شویه‌های الکل‌دار را کنار بگذارید؛ کوتاه‌مدت حس تازگی می‌دهند و بعد مخاط را خشک‌تر رها میکنند.
- فهرست همه داروهایی را که مصرف می‌کنید بنویسید و به معاینه بیاورید؛ داروهایی که خشکی می‌سازند کم نیستند، اما هیچ‌کدام را با تصمیم خودتان قطع نکنید.
- اگر همراه خشکی دهان، در چشم‌هایتان سوزشی مثل رفتن شن هم دارید
- اگر شکایت بیش از سه ماه طول کشیده و رفته‌رفته بیشتر شده است
- اگر روی زبان یا گونه‌تان لایه‌های سفیدِ پاک‌شدنی، سوزش یا ترک در گوشه لب‌ها پیدا شده است
- اگر ظرف چند ماه چند پوسیدگی تازه یا شکستگی لبه ترمیم‌ها را دیده‌اید
- اگر زیر فک یا جلوی گوشتان ورم پیدا شده یا به دهانتان چرک می‌آید
پرسش‌های متداول
- آب زیاد مینوشم، چرا برطرف نمیشود؟
- آب دهان را موقتاً مرطوب میکند اما جای بزاق را نمیگیرد. کارکردهای خنثی کردن اسید، شستوشو و رساندن مواد معدنی به دندان از آب نمیآیند؛ از پروتئینها و مواد معدنی داخل بزاق میآیند. به همین دلیل هرچند با آب خوردن حس میشود غلظت بهتر شده، کم بودن جریان در زیر ادامه دارد. اگر شکایت هفتهها برطرف نشود، باید دنبال علتش گشت.
- ممکن است به خاطر داروهایم باشد؟
- گروههای داروییای که جریان بزاق را کم میکنند بسیار گستردهاند؛ در میان داروهای فشار خون، آلرژی، افسردگی، مثانه و درد، داروهایی هستند که این اثر را میگذارند. مصرف همزمان چند دارو میتواند این اثر را پررنگتر کند. با این حال هیچ دارویی را با تصمیم خودتان قطع نکنید؛ پزشکی که دارو را نوشته میتواند تغییر دوز یا گزینه دیگری را بررسی کند.
- دهانم خشک نمیشود، فقط بزاقم غلیظ است. باز هم مهم است؟
- مهم است، چون تغییر غلظت میتواند پیش از حس خشکی بیاید. در این دوره چون درد یا ناراحتی آشکاری نیست، شکایت ممکن است سالها نادیده گرفته شود. حال آنکه افزایش خطر پوسیدگی در همین دوره شروع میشود. برنامهریزی زودهنگام مراقبت پیشگیرانه میتواند جلوی دست بردن به تعداد زیادی دندان در آینده را بگیرد.
این محتوا جنبه اطلاع‌رسانی عمومی دارد و جایگزین معاینه حضوری نیست. علائم میان بیماری‌ها مشترک‌اند و تشخیص تنها بالینی انجام میشود.