چیست؟
تبخال عفونتی تکرارشونده است که ویروس هرپس سیمپلکس در لب و پیرامون آن ایجاد میکند. نخستین برخورد با ویروس اغلب در کودکی رخ می‌دهد و در بخش بزرگی از افراد بدون هیچ نشانه‌ای می‌گذرد. پس از نخستین برخورد، ویروس بهطور کامل از بدن دور نمی‌شود؛ در گرهٔ عصبی که صورت را تغذیه میکند به شکل غیرفعال میماند.
تکرارها با بر هم خوردن این دورهٔ خاموش پدید می‌آیند. ویروس در طول عصب پیش می‌رود و به پوست می‌رسد و اغلب در همان نقطه، بیشتر در محلی که کنارهٔ قرمز لب به پوست می‌رسد، کانونی میسازد. شکایت پیش از تاول آغاز میشود: گزگز، حس کشش و سوزش معمولاً چند ساعت تا یک روز پیش‌تر حس میشود.
تبخال با وضعیت نخستین برخورد که در کودک با تب و زخم‌های گستردهٔ داخل دهان پیش می‌رود فرق دارد. نخستین برخورد یک بار تجربه میشود و اغلب سنگین‌تر پیش می‌رود؛ اما تبخال وضعیتی تکرارشونده و محدودتر است که به جای داخل دهان روی لب مستقر میشود. اینکه زخم در داخل دهان نیست و در کنارهٔ لب است آشکارترین نشانهٔ این تفکیک است.
نشانه‌ها
لازم نیست همه این‌ها با هم باشند.
چرا رخ می‌دهد؟
- 01
آفتاب و هوای سرد
نور شدید آفتاب از عوامل برانگیزندهٔ شناخته‌شده است؛ تکرارهایی که پس از محیط دریا و برف پدید می‌آیند بارها توصیف می‌شوند. ترک خوردن لب در هوای سرد و بادی هم میتواند به همین نتیجه بینجامد.
- 02
بیماری‌های تب‌دار، خستگی و استرس
عفونت‌های شبیه آنفلوانزا، دوره‌های تب‌دار، بی‌خوابی و استرس شدید میتوانند تکرارها را آغاز کنند. اینکه در زبان مردم تبخال همراه با تب یاد میشود از همین رابطه میآید.
- 03
کشیده شدن لب و اقدامات دندان‌پزشکی
در درمان‌های طولانی دندان، کشیده شدن لب، تزریق و فشار مکانیکی در آن ناحیه میتوانند در افراد مستعد باعث پدید آمدن تبخال در روزهای پس از اقدام شوند. این به معنای نادرست انجام شدن اقدام نیست.
- 04
دوره‌هایی که ایمنی سرکوب شده است
در جریان برخی داروها، بیماری‌های طولانی‌مدت و درمان‌هایی که ایمنی را سرکوب می‌کنند، تکرارها میتوانند بیشتر شوند و ضایعه‌ها گسترده‌تر و طولانی‌تر باشند. در این گروه مدیریت همراه با پزشک مربوط برنامهریزی میشود.
چگونه پیش می‌رود؟
- ۱
دورهٔ پیش‌درآمد
پیش از دیده شدن تاول، در لب گزگز، خارش، حس کشش و سوزش حس میشود. چند ساعت تا یک روز طول می‌کشد. اگر قرار باشد دارویی مصرف شود، دوره‌ای که بیشترین سود برای آن گزارش شده همین است.
- ۲
دورهٔ تاول
روی زمینه‌ای قرمز، تاول‌های کوچک پر از مایع شفاف به‌صورت گروهی پدید می‌آیند. این مرحله‌ای است که بار ویروسی در آن بیشترین است و سرایت‌پذیری در آن بیشتر از همه دانسته میشود.
- ۳
باز شدن و دلمه بستن
تاول‌ها باز می‌شوند، سطحی مرطوب بر جای می‌گذارند و سپس دلمه می‌بندند. دلمه میتواند ترک بخورد و خونریزی کند؛ دستکاری کردن بهبود را طولانی میکند.
- ۴
بهبود
دلمه می‌افتد و قرمزی زیر آن ظرف چند روز کم‌رنگ میشود. کل این روند در بیشتر افراد هفت تا ده روز طول می‌کشد و معمولاً اثری بر جای نمی‌گذارد.
چگونه درمان میشود؟
تبخال در بیشتر افراد در سیر خودش بهبود می‌یابد؛ هدف درمان کم کردن مدت و شکایت است. گزارش شده است که داروهای ضدویروسی، چه به شکل کرم و چه به شکل خوراکی، وقتی در دورهٔ گزگز آغاز شوند سود بیشتری می‌رسانند. اینکه این داروها لازم‌اند یا نه، به چه شکل و چه مدت مصرف شوند را پزشک تعیین میکند؛ در تکرارهای مکرر و سنگین، ارزیابی با متخصص پوست یا بیماری‌های عفونی در میان گذاشته میشود.
ارتباط مستقیم مطب با این وضعیت مدیریت نوبت‌هاست. در دورهٔ فعال، درمان‌های غیراورژانسی دندان معمولاً به تعویق می‌افتند. این دو دلیل دارد: کشیده شدن لب میتواند ضایعه را بزرگتر کند و بهبود را به تأخیر بیندازد؛ افزون بر این، چون مایع تاول سرایتکننده است، در جریان اقدام خطر پخش شدن پدید میآید. اگر روز نوبتتان تبخال دارید، اطلاع دادن پیشاپیش آن باعث میشود برنامه بر همان اساس تنظیم شود.
پیشگیری از سرایت در این دوره به اندازهٔ درمان اهمیت دارد. در دورهٔ تاول و مرطوب، ویروس با تماس منتقل میشود؛ بردن آن با دست به چشم میتواند به مشکلات جدی در قرنیه و بردن آن به انگشت میتواند به عفونتی جداگانه بینجامد. توصیه میشود به ضایعه دست نزنید، اگر دست زدید دست‌ها را بشویید، حوله و فرآورده‌های لب را با کسی مشترک استفاده نکنید و از تماس نزدیک با نوزادان و کسانی که ایمنی‌شان سرکوب شده است بپرهیزید.
- اگر ضایعه‌ها به پیرامون چشم پخش شده‌اند یا در چشم قرمزی، درد و آزار از نور وجود دارد
- اگر تبخال دو هفته است بهبود نمی‌یابد یا به ناحیه‌ای بسیار گسترده‌تر از حد معمول پخش شده است
- اگر تب، بی‌حالی و دشواری بلع افزوده شده است
- اگر درمانی می‌گیرید که ایمنی را سرکوب میکند و تکرارها بیشتر شده‌اند
چگونه پیشگیری میشود؟
- پیش از بیرون رفتن در آفتاب از فرآوردهٔ لب حاوی ضدآفتاب استفاده کنید؛ بخشی از تکرارها میتواند از این راه کم شود.
- با پزشکتان از پیش گفت‌وگو کنید که وقتی گزگز را حس کردید چه کار کنید.
- تاول‌ها را نترکانید و دلمه را برندارید؛ هر دو بهبود را طولانی می‌کنند.
- در دورهٔ فعال، حوله، لیوان و فرآورده‌های لبتان را با کسی مشترک استفاده نکنید.
پرسش‌های متداول
- آیا با تبخال میتوانم درمان دندان انجام دهم؟
- در اقدامات غیراورژانسی معمولاً صبر کردن ترجیح داده میشود. در دورهٔ فعال، کشیده شدن لب میتواند ضایعه را بزرگتر کند و بهبود را به تأخیر بیندازد؛ چون مایع تاول سرایتکننده است، خطر پخش شدن در جریان اقدام هم بیشتر میشود. در وضعیتهایی که نمیتوانند صبر کنند، مانند درد، ورم یا ضربه، تصمیم همراه با دندانپزشکتان گرفته میشود و اقدامات احتیاطی بیشتری انجام میشود.
- آیا تبخال و آفت یک چیزند؟
- نیستند. تبخال منشأ ویروسی دارد، سرایت میکند، با گزگز آغاز میشود و روی لب تاول میسازد. آفت سرایت نمیکند، مرحلهٔ تاول ندارد و در سطحهای نرم دهان مانند داخل گونه، داخل لب و کنارهٔ زبان پدید میآید. انتظار نمیرود ضایعهای در کنارهٔ بیرونی لب آفت دانسته شود.
- آیا میتوان تکرار شدن آن را بهطور کامل متوقف کرد؟
- چون ویروس در بدن میماند، روشی که تکرارها را بهطور کامل از میان بردارد تعریف نشده است. شناختن عوامل برانگیزنده، محافظت در برابر آفتاب و رویکردهای پیشگیرانهای که پزشک برای افرادی با تکرار زیاد برنامهریزی میکند میتوانند دفعات را کم کنند. اگر در سال تکرارهای بسیاری تجربه میشود، مناسب است که این موضوع جداگانه از سوی پزشک ارزیابی شود.
این محتوا جنبه اطلاع‌رسانی عمومی دارد و جایگزین معاینه حضوری نیست. علائم میان بیماری‌ها مشترک‌اند و تشخیص تنها بالینی انجام میشود.