Nedir?
Lökoplaki bir görünümün adıdır, tek başına bir doku tanısı değildir. Ağız mukozasında beyaz ya da beyazımsı gri bir alan bulunur; gazlı bezle silindiğinde kalkmaz ve bilinen başka bir hastalıkla açıklanamaz. Bu iki koşul birlikte sağlanmadan lökoplaki denmez. En sık yanak içinde, dil kenarında, ağız tabanında ve diş eti sırtında görülür.
Adın anlamı burada belirleyicidir. Lökoplaki tanısı, bu alanın ne olduğunun henüz bilinmediğini söyler ve dışlama yoluyla konur. Mantar enfeksiyonunun beyaz tabakası silinir, altında kırmızı bir yüzey bırakır. Liken planusun beyaz çizgileri ağ biçimindedir ve çoğu zaman iki yanakta birden bulunur. Sürekli ısırılan ya da keskin bir diş kenarına sürten bölgedeki beyazlık, tahriş kalktığında geriler. Bunların hiçbirine uymayan kalıcı beyazlık lökoplaki başlığı altında ele alınır.
Lökoplaki kanser değildir. Buna karşılık kötü huylu değişim gösterebilen lezyonlar arasında sayılır; alanların bir bölümünde yıllar içinde hücre düzeyinde değişiklik bildirilmiştir. Hangi alanın bu yola gireceğini yalnızca bakarak ayırmak mümkün değildir. Bu nedenle silinmeyen beyaz bir alanda tahmin yürütmek yerine değerlendirme yaptırmak gerekir.
Belirtiler
Bu belirtilerin hepsinin birden görülmesi gerekmez.
Neden olur?
- 01
Tütün ürünleri
Sigara, pipo, nargile ve özellikle ağızda tutulan tütün ürünleri en sık bildirilen etkendir. Duman ve tütünün doğrudan değdiği yüzeylerde mukoza yıllar içinde kalınlaşır. Tütünün bırakılmasından sonra bazı alanların gerilediği bildirilmiştir.
- 02
Alkol ile tütünün birlikte kullanımı
Alkol tek başına da mukozayı etkiler; tütünle birlikte kullanıldığında etkinin arttığı kabul edilir. İkisinin bir arada bulunduğu kişilerde beyaz alanların daha yaygın ve daha kalın olabildiği bildirilmiştir.
- 03
Süregelen mekanik tahriş
Keskin bir diş kenarı, kırık bir dolgu ya da uyumsuz bir protezin sürttüğü yüzeyde koruyucu bir kalınlaşma oluşur; buna sürtünme keratozu denir. Tahriş giderildikten sonra birkaç hafta içinde gerilemesi beklenir. Gerilemezse alanın başlığı değişir.
- 04
Nedeni gösterilemeyen alanlar
Tütün ve tahriş öyküsü olmayan kişilerde de lökoplaki görülebilir. Bu grupta neden çoğu zaman ortaya konamaz. Nedenin bilinmemesi izlemin gereksiz olduğu anlamına gelmez; değerlendirme daha da önem kazanır.
Nasıl ilerler?
- Homojen
Düz ve tek renkli beyaz alan
Yüzeyi düzgün, ince ve tek renkli bir alandır, sınırları çoğu zaman belirgindir. Bu görünümde hücre değişikliği bildirilme oranı daha düşüktür; yine de izlem önerilir.
- Homojen olmayan
Karışık yüzeyli beyaz alan
Yüzeyde nodüller, siğilimsi kabarıklıklar ya da düzensiz kalınlaşmalar bulunur ve renk her yerde aynı değildir. Bu görünüm daha yakın değerlendirme gerektirir.
- Eritrolökoplaki
Beyaz ve kırmızı alanların bir arada olması
Beyaz alanın içinde ya da kenarında kırmızı bölgeler bulunur. Kırmızı bileşenin eklenmesi, doku incelemesinin gecikmeden yapılmasını gerektiren bir bulgu kabul edilir.
- Yaygın
Geniş ve çok odaklı biçim
Birden çok bölgeyi tutan, zamanla yayılan ve çıkarıldıktan sonra aynı bölgede yeniden görülebilen biçimdir. Uzun süreli ve düzenli izlem gerektirir.
Nasıl tedavi edilir?
Diş hekiminin ilk işi tanı koymak değil, alanı doğru tanımlamak ve giderilebilir nedenleri ortadan kaldırmaktır. Alanın yeri, boyutu ve görünümü kaydedilir; gazlı bezle silinip silinmediği denenir. Keskin diş kenarı, kırık restorasyon ya da uyumsuz protez varsa düzeltilir, tütün kullanımı varsa bırakma konusu görüşülür. Bu düzeltmelerden sonra alan genellikle iki ile dört hafta içinde yeniden değerlendirilir.
Bu sürede gerilemeyen beyaz bir alanda tek doğrulayıcı yöntem doku incelemesidir. Biyopsiyi ve örneğin değerlendirilmesini ağız, diş ve çene cerrahisi ile ağız hastalıkları alanı yürütür. Örnek, alanın en şüpheli görünen bölümünden alınır; geniş ve karışık yüzeyli alanlarda birden çok noktadan örnek gerekebilir. Sonuç, izlemle mi yoksa çıkarılmayla mı devam edileceğini belirler.
Alanın cerrahi olarak ya da lazerle uzaklaştırılması gündeme geldiğinde kararı ve uygulamayı ilgili cerrahi bölüm verir. Çıkarılmış olması izlemi sonlandırmaz; aynı bölgede ya da başka bir bölgede yeni alan görülebildiği için kontroller sürdürülür. Diş hekiminin bu tablodaki rolü izlem aralıklarını takip etmek, ağız içindeki tahriş kaynaklarını gidermek ve yeni bir değişikliği erken fark etmektir.
- Beyaz alanın içinde ya da kenarında kırmızı bölgeler belirdiyse
- Alan kalınlaşıyor, kabarıyor ya da yüzeyi düzensizleşiyorsa
- Aynı bölgede iki haftadır iyileşmeyen bir yara oluştuysa
- Alanın tabanı elle sert hissediliyorsa ya da bölgeye uyuşma eklendiyse
Nasıl önlenir?
- Tütün ürünlerini bırakın; ağızda tutulan çeşitleri de bu kapsamdadır.
- Alkol tüketimini azaltın; tütünle birlikte kullanıldığında mukoza üzerindeki etki artar.
- Yanağınızı ya da dilinizi tırmalayan keskin diş kenarlarını ve uyumsuz protezleri düzelttirin.
- Ağzınızın içini ayda bir kez iyi ışıkta inceleyin; yeni bir beyaz alanı sonraki kontrole bırakmayın.
Sık sorulan sorular
- Ağzımdaki beyaz leke mantar mı, lökoplaki mi?
- Ayrımın ilk basamağı basittir: mantar enfeksiyonunun beyaz tabakası gazlı bezle silindiğinde kalkar ve altında kırmızı, kolay kanayan bir yüzey bırakır. Lökoplaki silinmez. Buna karşılık silinme testi tek başına tanı koydurmaz; kalıcı bir beyaz alanın ne olduğu ancak muayene ve gerektiğinde doku incelemesiyle anlaşılır.
- Lökoplaki kansere dönüşür mü?
- Bu soruya tek bir kesin yanıt verilemez. Alanların büyük bölümünde böyle bir değişiklik görülmez; küçük bir bölümünde ise yıllar içinde hücre düzeyinde değişiklik bildirilmiştir. Riskin kişiye özel konuşulabilmesi için alanın yeri, görünümü ve doku inceleme sonucu birlikte değerlendirilir. İzlemin amacı bu ayrımı zamanında yapabilmektir.
- Biyopsi şart mı, bir süre bekleyip bakamaz mıyız?
- Bir tahriş kaynağı bulunduğunda kısa bir gözlem dönemi uygulanabilir; bu süre genellikle birkaç haftadır ve hekimin kararına bağlıdır. Ancak alan bu sürede gerilemiyorsa beklemeyi uzatmanın bir karşılığı olmaz. Görünüme bakarak hücre düzeyinde ne olduğunu söylemek mümkün değildir; bunu yalnızca doku incelemesi gösterebilir.
Bu içerik genel bilgilendirme amaçlıdır ve kişisel muayenenin yerini tutmaz. Belirtiler birden fazla hastalıkta ortak olabilir; teşhis yalnızca klinik muayene ile konur.