Co to jest?
Leukoplakia to nazwa wyglądu, a nie samodzielne rozpoznanie tkankowe. Na błonie śluzowej jamy ustnej jest biały albo szarobiały obszar; nie schodzi po przetarciu gazikiem i nie da się go wytłumaczyć żadną inną znaną chorobą. Dopóki oba warunki nie występują razem, terminu leukoplakia się nie używa. Najczęściej widuje się ją wewnątrz policzka, na brzegu języka, na dnie jamy ustnej i na wyrostku dziąsłowym.
Znaczenie tej nazwy ma tu wagę. Rozpoznanie leukoplakii mówi, że nie wiadomo jeszcze, czym ten obszar jest, i dochodzi się do niego przez wykluczanie. Biała warstwa zakażenia grzybiczego ściera się i odsłania pod spodem czerwoną powierzchnię. Białe linie liszaja płaskiego tworzą koronkowy wzór i najczęściej występują na obu policzkach naraz. Zbielenie w obszarze stale przygryzanym albo trącym o ostrą krawędź zęba ustępuje po usunięciu drażnienia. Utrzymujące się zbielenie, które nie pasuje do żadnej z tych możliwości, prowadzi się pod hasłem leukoplakii.
Leukoplakia nie jest nowotworem. Zalicza się ją jednak do zmian, które mogą ulec przemianie złośliwej; w części takich obszarów opisywano z biegiem lat zmiany na poziomie komórkowym. Nie da się samym patrzeniem stwierdzić, który obszar pójdzie tą drogą. Dlatego białej plamy, której nie da się zetrzeć, nie należy odgadywać, lecz ocenić.
Objawy
Nie muszą wystąpić wszystkie naraz.
Skąd się bierze?
- 01
Wyroby tytoniowe
Papierosy, fajki, fajki wodne, a przede wszystkim wyroby tytoniowe trzymane w ustach to czynnik zgłaszany najczęściej. Na powierzchniach, których dym i tytoń dotykają wprost, błona śluzowa jamy ustnej z biegiem lat grubieje. Opisywano ustępowanie części obszarów po rzuceniu tytoniu.
- 02
Alkohol w połączeniu z tytoniem
Alkohol działa na błonę śluzową jamy ustnej również sam; przy używaniu razem z tytoniem przyjmuje się, że efekt jest większy. U osób, u których te dwie rzeczy idą razem, opisywano białe obszary bardziej rozległe i grubsze.
- 03
Stałe drażnienie mechaniczne
Ostra krawędź zęba, pęknięte wypełnienie albo źle dopasowana proteza tworzą na trącej powierzchni ochronne zgrubienie; nazywa się to keratozą urazową. Po usunięciu drażnienia należy oczekiwać ustąpienia w ciągu kilku tygodni. Jeśli nie ustępuje, obszar umieszcza się pod innym hasłem.
- 04
Obszary bez wykazanej przyczyny
Leukoplakię widuje się też u osób bez historii tytoniu i drażnienia. W tej grupie przyczyny najczęściej nie da się ustalić. Nieznajomość przyczyny nie oznacza, że obserwacja jest niepotrzebna; ocena staje się tym ważniejsza.
Jak przebiega?
- Jednorodna
Płaski, równomiernie biały obszar
Powierzchnia jest gładka, cienka i jednolitej barwy, a granice zwykle dobrze określone. Przy takim wyglądzie zmiany na poziomie komórkowym opisuje się rzadziej; obserwację i tak się zaleca.
- Niejednorodna
Biały obszar o mieszanej powierzchni
Na powierzchni są guzki, brodawkowate uniesienia albo nieregularne zgrubienia, a barwa nie jest wszędzie jednakowa. Taki wygląd wymaga dokładniejszej oceny.
- Erytroleukoplakia
Obszary białe i czerwone razem
W obrębie białej plamy albo na jej brzegu są obszary czerwone. Dołączenie składowej czerwonej uznaje się za objaw wymagający badania tkanki bez zwłoki.
- Rozległa
Rozległa, wieloogniskowa postać
Ta postać obejmuje więcej niż jedno miejsce, rozprzestrzenia się z czasem i może pojawić się ponownie w tym samym obszarze po jego usunięciu. Wymaga długotrwałej, regularnej obserwacji.
Jak się to leczy?
Pierwszym zadaniem lekarza dentysty nie jest postawienie rozpoznania, lecz dokładne opisanie obszaru i usunięcie przyczyn, które da się usunąć. Zapisuje się umiejscowienie, wielkość i wygląd obszaru oraz sprawdza, czy schodzi po przetarciu gazikiem. Poprawia się ostrą krawędź zęba, pęknięte uzupełnienie albo źle dopasowaną protezę, a jeśli używasz tytoniu, omawia się rzucenie. Po tych poprawkach obszar ocenia się zwykle ponownie w ciągu dwóch do czterech tygodni.
W białym obszarze, który w tym czasie nie ustąpił, badanie tkanki to jedyna metoda pozwalająca potwierdzić, czym on jest. Biopsję i ocenę materiału przeprowadza chirurgia szczękowo-twarzowa razem z medycyną jamy ustnej. Materiał pobiera się z najbardziej podejrzanie wyglądającej części obszaru; w szerokich obszarach o mieszanej powierzchni potrzebne mogą być wycinki z więcej niż jednego miejsca. Wynik rozstrzyga, czy dalej będzie obserwacja, czy usunięcie.
Kiedy pojawia się chirurgiczne albo laserowe usunięcie obszaru, decyzja i zabieg należą do odpowiedniej jednostki chirurgicznej. Usunięcie nie kończy obserwacji; ponieważ nowy obszar może pojawić się w tym samym miejscu albo gdzie indziej, kontrole trwają. Rola lekarza dentysty w tym obrazie polega na pilnowaniu odstępów obserwacji, usuwaniu źródeł drażnienia w jamie ustnej i wczesnym zauważeniu nowej zmiany.
- Jeśli w obrębie białej plamy albo na jej brzegu pojawiły się obszary czerwone
- Jeśli obszar grubieje, unosi się albo jego powierzchnia staje się nieregularna
- Jeśli w tym samym obszarze powstała zmiana, która nie zagoiła się od dwóch tygodni
- Jeśli podstawa obszaru jest twarda w dotyku albo dołączyło w tym obszarze drętwienie
Jak temu zapobiegać?
- Porzuć wyroby tytoniowe; dotyczy to również tych trzymanych w ustach.
- Ogranicz alkohol; przy używaniu razem z tytoniem działanie na błonę śluzową jamy ustnej rośnie.
- Zleć poprawę ostrych krawędzi zębów i źle dopasowanych protez, które drapią policzek albo język.
- Raz w miesiącu obejrzyj jamę ustną w dobrym świetle; nie zostawiaj nowego białego obszaru do następnej kontroli.
Najczęstsze pytania
- Czy biała plama w mojej jamie ustnej to kandydoza, czy leukoplakia?
- Pierwszy krok w ich rozróżnieniu jest prosty: biała warstwa zakażenia grzybiczego schodzi po przetarciu gazikiem i odsłania pod spodem łatwo krwawiącą, czerwoną powierzchnię. Leukoplakia nie ściera się. Mimo to sam test przetarcia nie daje rozpoznania; czym naprawdę jest utrzymujący się biały obszar, można ustalić wyłącznie badaniem, a w razie potrzeby badaniem tkanki.
- Czy leukoplakia przechodzi w nowotwór?
- Na to pytanie nie ma jednej pewnej odpowiedzi. W ogromnej większości takich obszarów takiej zmiany się nie obserwuje; w niewielkim odsetku opisywano z biegiem lat zmiany na poziomie komórkowym. Żeby omówić ryzyko dla ciebie osobiście, ocenia się razem umiejscowienie i wygląd obszaru oraz wynik badania tkanki. Sens obserwacji polega na tym, żeby móc dokonać tego rozróżnienia w czasie.
- Czy biopsja jest konieczna, czy możemy chwilę poczekać i obserwować?
- Gdy znajdzie się źródło drażnienia, można zastosować krótki okres obserwacji; zwykle to kilka tygodni i zależy od oceny lekarza dentysty. Ale jeśli w tym czasie obszar nie ustąpił, wydłużanie czekania nie ma sensu. Nie da się powiedzieć na podstawie wyglądu, co dzieje się na poziomie komórkowym; pokazuje to wyłącznie badanie tkanki.
Ta treść ma charakter ogólnoinformacyjny i nie zastępuje badania na miejscu. Objawy różnych schorzeń nakładają się na siebie, a rozpoznanie można postawić wyłącznie klinicznie.