چیست؟
بند زبان یعنی پرده‌ای که زیر زبان را به کف دهان وصل می‌کند کوتاه، ضخیم یا بیش از حد نزدیک به نوک زبان باشد. مادرزادی است و بهتنهایی یک بیماری شمرده نمی‌شود. آنچه تعیین‌کننده است شکل ظاهری بند نیست، بلکه این است که زبان در عمل چقدر میتواند حرکت کند.
در ارزیابی نگاه میشود که زبان به کام می‌رسد یا نه، به طرفین کشیده میشود یا نه، از جلوی دندان‌های پایین رد میشود یا نه و نوک زبان هنگام بیرون آمدن به شکل قلب فرو میرود یا نه. در نوزاد اطلاعات مربوط به تغذیه هم به این‌ها افزوده میشود: گرفتن نوک پستان، صدا دادن هنگام مکیدن، طولانی شدن شیر خوردن و وزن‌گیری با هم ارزیابی میشوند.
در سال‌های اخیر تشخیص بند زبان و بریدن آن به‌روشنی افزایش یافته است؛ این افزایش میان پزشکان و دندانپزشکان بحث تشخیص بیش از حد را پدید آورده است. هر بندی که کوتاه به نظر می‌رسد اختلال عملکرد نمی‌سازد. اگر عملکرد طبیعی باشد، پیگیری کافی است و تصمیم به مداخله بر پایه ظاهر گرفته نمی‌شود، بلکه بر پایه مشکلی مشخص که بروز کرده است.
نشانه‌ها
لازم نیست همه این‌ها با هم باشند.
چرا رخ می‌دهد؟
- 01
نتیجهای از رشد پیش از تولد
وقتی نوزاد در رحم مادر است، روند جدا شدن زبان از کف دهان کامل نمی‌شود و بند کوتاه یا ضخیم می‌ماند. این وضعیت به کاری که در بارداری انجام شده یا نشده مربوط نیست؛ پاسخ همان پرسشِ احساس گناه که خانواده‌ها بیش از همه می‌پرسند همین است.
- 02
زمینه خانوادگی
بند زبان میتواند در یک خانواده در بیش از یک نفر دیده شود. اگر در خواهر و برادر یا در پدر و مادر بند مشابهی وجود داشته باشد، مناسب است این ناحیه در معاینه نوزاد با دقت بیشتری ارزیابی شود.
- 03
جای بند و ساختار آن
نزدیک بودن بند به نوک زبان و کشیده بودن آن حرکت را بیشتر محدود می‌کند؛ بندی که عقب‌تر جا گرفته و شل است بیشتر وقت‌ها شکایتی نمی‌سازد. به همین دلیل یک تعریف واحدِ بند کوتاه میتواند در دو نوزاد نتیجهای بسیار متفاوت بدهد.
- 04
وضعیت‌های همراه نادر
بند زبان میتواند به عنوان بخشی از برخی سندرم‌های مادرزادی هم دیده شود. در چنین حالت‌هایی تنها یافته باقی نمی‌ماند؛ یافته‌های دیگری هم که به رشد کام، لب یا صورت مربوط‌اند وجود دارند. این تمایز را متخصص کودکان ارزیابی می‌کند.
چگونه پیش میرود؟
- ۱
بندی که بر عملکرد اثر نمی‌گذارد
بند دیده میشود، اما زبان به کام می‌رسد و به طرفین کشیده میشود. شیر خوردن و حرف زدن تحت تأثیر قرار نگرفته‌اند. در این گروه اقدام توصیه نمی‌شود و پیگیری کافی است.
- ۲
بندی که شیر خوردن را دشوار می‌کند
نوزاد نمی‌تواند نوک پستان را عمیق بگیرد، هنگام مکیدن صدا می‌آید، شیر خوردن طول می‌کشد و وزن‌گیری کند میشود؛ ممکن است مادر درد و شقاق نوک پستان داشته باشد. نخست بهبود با حمایت شیردهی جست‌وجو میشود.
- ۳
بندی که حرکت را به‌روشنی محدود می‌کند
نوک زبان هنگام بیرون آمدن به شکل قلب فرو میرود، زبان به کام نمی‌رسد و از جلوی دندان‌های پایین رد نمی‌شود. تمیز کردن باقی‌مانده غذا و ادای برخی صداها میتواند دشوار شود؛ اقدام در اصل در همین گروه مطرح میشود.
- ۴
بند با جایگیری عقبی (پنهان)
پرده‌ای که دیده شود وجود ندارد، محدودیت زیر مخاط است. تشخیص آن پرمناقشه‌ترین گروه است؛ تصمیم بر پایه یک تصویر معاینه‌ای واحد گرفته نمی‌شود، بلکه بر پایه ارزیابی مکرر عملکرد.
چگونه درمان میشود؟
خودِ تصمیم، گام نخست درمان است. در نوزاد، ارزیابی بیشتر وقت‌ها مشترک پیش میرود: تیمی که از شیردهی حمایت می‌کند و متخصص کودکان تغذیه را پیگیری می‌کنند و دندانپزشک حرکت زبان و ساختار داخل دهان را ارزیابی می‌کند. شمار نوزادانی که با اصلاح وضعیت قرارگیری و نحوه گرفتن پستان مشکلشان برطرف میشود کم نیست؛ در این حالت بریدن بند توصیه نمی‌شود.
اگر به انجام اقدام تصمیم گرفته شود، روش بر پایه سن تغییر می‌کند. در نوزاد، بند نازک با یک برش کوچک و کوتاه آزاد میشود و نوزاد میتواند بلافاصله پس از آن شیر بخورد. در کودک بزرگ‌تر و در بزرگسال، چون بند ضخیم‌تر است، اقدامی انجام میشود که با بی‌حسی موضعی صورت می‌گیرد و به بخیه نیاز دارد. در دوره بهبود، برای کمتر شدن چسبندگی، حرکت‌های زبان توصیه میشود.
لازم است انتظار از همان آغاز گفت‌وگو شود. این اقدام دامنه حرکت زبان را گسترش می‌دهد؛ اصلاح خودبه‌خود صداها در هر کودکی انتظار نمیرود و اگر لازم باشد گفتاردرمانی جداگانه پیش برده میشود. چون خونریزی، عفونت و چسبیدن دوباره در دوره بهبود، هرچند کم، ممکن است دیده شود، نباید قرار کنترل را از قلم انداخت.
- اگر نوزاد وزن نمی‌گیرد، پوشکش کم خیس میشود یا پیش از تمام کردن شیر خسته میشود، باید همان هفته به پزشک مراجعه شود.
- خونریزی‌ای که پس از اقدام بند نمی‌آید، تب یا رد کردن کامل تغذیه، یافته‌های مورد انتظار نیستند.
- اگر حرکت زبان در بزرگسالی بعداً محدود شده باشد، این با بند زبان توضیح داده نمی‌شود؛ ارزیابی جداگانه‌ای لازم است.
چگونه پیشگیری میشود؟
- بند زبان مادرزادی است و پیشگیری‌پذیر نیست؛ کاری که میشود کرد تشخیص زودهنگام و پرهیز از اقدام غیرلازم است.
- در دشواری شیر دادن نخست برای وضعیت قرارگیری و نحوه گرفتن پستان کمک بگیرید؛ علت هر مشکل تغذیه‌ای بند زبان نیست.
- پیش از تصمیم، ارزیابی عملکرد بخواهید؛ تصمیمی که تنها با نگاه کردن به ظاهر بند گرفته شود کافی شمرده نمی‌شود.
- اگر اقدام انجام شده، حرکت‌های زبان توصیه‌شده را انجام دهید و به قرار کنترل بروید؛ در دوره بهبود ممکن است چسبندگی دوباره پیدا شود.
پرسش‌های متداول
- هر بند زبانی باید بریده شود؟
- نه. بخش مهمی از بندهایی که کوتاه به نظر میرسند بر شیر خوردن، حرف زدن و بهداشت دهان اثر نمیگذارند؛ در این حالت پیگیری کافی است. اقدام زمانی در نظر گرفته میشود که مشکلی قابل اندازهگیری وجود داشته باشد و ارتباط آن مشکل با بند نشان داده شده باشد. دلیل بحث بر سر افزایش شمار تشخیصها و بریدنها هم همین است.
- بند زبان علت اختلال گفتار است؟
- ادای برخی صداها نیازمند رسیدن نوک زبان به کام است و محدودیت آشکار میتواند این را دشوار کند. اما تأخیر گفتار علتهای بسیار دیگری دارد؛ انتظار نمیرود این اقدام بهتنهایی گفتار را اصلاح کند. مناسب است ارزیابی همراه با گفتاردرمانگر انجام شود.
- برای این اقدام سن درستی وجود دارد؟
- سن واحد تعیینشدهای وجود ندارد. در بندهایی که مانع شیر خوردن میشوند ممکن است تصمیم در هفتههای نخست گرفته شود؛ اقدامهایی که به دلیل گفتار و بهداشت انجام میشوند در دورهای برنامهریزی میشوند که کودک میتواند همکاری کند. در بزرگسال هم قابل انجام است و نتیجهای که اینجا انتظار میرود گسترش دامنه حرکت زبان است.
این محتوا جنبه اطلاع‌رسانی عمومی دارد و جایگزین معاینه حضوری نیست. علائم میان بیماری‌ها مشترک‌اند و تشخیص تنها بالینی انجام میشود.