Ubytki przy linii dziąseł: starcie czy próchnica?

Jak wygląda ubytek i gdzie się pojawia

Zwykle zauważasz go, gdy zahacza o niego paznokieć albo gdy patrzysz w lustro: małe zagłębienie po stronie policzka, dokładnie tam, gdzie ząb styka się z dziąsłem. To miejsce nazywa się szyjką zęba; tu kończy się szkliwo i zaczyna korzeń. Zagłębienie może mieć kształt ostrego klina albo płytkiej, zaokrąglonej niecki. Najczęściej dotyczy zębów przedtrzonowych i kłów, często kilku zębów naraz, a z wiekiem pojawia się coraz częściej. Stomatolodzy nazywają go niepróchnicowym ubytkiem przyszyjkowym: nie powodują go bakterie, lecz stopniowa utrata tkanki na przestrzeni wielu lat.

Trzy możliwe przyczyny, często działające razem

Rzadko za ubytkiem stoi jedna przyczyna. Trzy poniższe procesy zwykle się wzajemnie wzmacniają: kwas zmiękcza powierzchnię, a szczoteczka łatwiej ściera zmiękczoną warstwę. Kształt zagłębienia daje wskazówkę, ale sam nie dowodzi przyczyny.

• Abrazja (mechaniczne ścieranie): twarda szczoteczka, szorowanie w poziomie, zbyt mocny nacisk albo ścierna pasta. Badania najczęściej wskazują technikę i częstotliwość szczotkowania, choć według przeglądu systematycznego dane są w dużej mierze niejednoznaczne.
• Erozja (utrata tkanki pod wpływem kwasu): kwaśne napoje, częste cytrusy lub potrawy z octem, refluks albo nawracające wymioty. Kwas rozpuszcza szkliwo bez udziału bakterii; zagłębienie jest wtedy zwykle płytsze i bardziej zaokrąglone.
• Abfrakcja (utrata tkanki na skutek zginania): zakłada się, że naprężenie gromadzące się w szyjce zęba podczas zaciskania lub zgrzytania odłupuje szkliwo w drobnych fragmentach. Tak często tłumaczy się ostre, klinowate ubytki.

Dlaczego rola zaciskania i zgrzytania jest sporna

Koncepcja abfrakcji opiera się głównie na doświadczeniach laboratoryjnych i modelach komputerowych: mocne zagryzanie minimalnie zgina ząb, a naprężenie skupia się w szyjce. Badania z udziałem pacjentów nie dają tak wyraźnego obrazu. Przegląd systematyczny dotyczący związku między zgryzem (sposobem, w jaki zęby górne i dolne się spotykają) a tymi ubytkami wykazał, że badania bardzo różniły się schematem i kryteriami rozpoznania, a rola zgryzu nie została jeszcze ustalona. Jeśli więc zaciskasz zęby, nie oznacza to, że właśnie to spowodowało ubytek. Zaciskania nie lekceważy się jednak, bo może wpływać na trwałość wypełnienia.

Czym różni się od próchnicy

Próchnica powstaje z kwasu wytwarzanego przez bakterie płytki nazębnej i zmiękcza ząb. Powierzchnia ubytku niepróchnicowego jest natomiast zwykle twarda, gładka i lśniąca. Żółtawy kolor nie oznacza próchnicy: zębina pod szkliwem jest z natury żółtawa i to właśnie ona odsłania się w ubytku. Dentysta delikatnie dotyka powierzchni cienkim narzędziem, by ocenić jej twardość, kolor i to, czy gromadzi się na niej płytka. Oba stany mogą też występować w tym samym miejscu: powierzchnia korzenia jest bardziej miękka niż szkliwo, więc przy cofniętym dziąśle próchnica może zacząć się na brzegu ubytku.

Ubytek może też powodować nadwrażliwość: bardzo cienkie kanaliki w odsłoniętej zębinie biegną w stronę nerwu, a zimno, słodycze albo szczoteczka wywołują krótki, ostry ból. Jego siła nie zawsze odpowiada głębokości; głęboki ubytek może w ogóle nie boleć, a płytki wyraźnie reagować.

Wypełnić czy obserwować

Nie każdy ubytek się wypełnia. Płytki ubytek, który nie boli i nie rośnie, często tylko się obserwuje; takie ubytki zwykle postępują powoli przez lata. Dentysta może go udokumentować zdjęciem albo skanerem wewnątrzustnym i porównywać na kolejnych wizytach kontrolnych. Wypełnienie zwykle rozważa się w takich sytuacjach:

• Nadwrażliwość utrzymuje się mimo pasty do zębów wrażliwych lub lakieru nałożonego w gabinecie.
• Ubytek się pogłębia, osłabia szyjkę zęba albo zbliża się do nerwu.
• Zagłębienie zatrzymuje płytkę i resztki jedzenia, trudno utrzymać je w czystości.
• W ubytku zaczęła się próchnica albo przeszkadza ci jego wygląd.

Wypełnienie wykonuje się zwykle z materiału w kolorze zęba, który wiąże się z jego tkankami: kompozytu albo cementu glasjonomerowego.

Dlaczego wypełnienie czasem wypada

Wypełnienia przy szyjce zęba wypadają częściej niż wypełnienia na innych powierzchniach. Ich brzeg leży tuż przy dziąśle, więc trudno utrzymać suche pole pracy, a szkliwa jest tu niewiele, więc wypełnienie wiąże się głównie z zębiną. W metaanalizie dotyczącej trwałości takich wypełnień częściej wypadały one z zębów z fasetkami starcia od zaciskania lub zgrzytania, a na zębach przednich trzymały się lepiej; pewność danych była od umiarkowanej do niskiej.

Jak zatrzymać przyczynę

Utracona tkanka zęba nie odrasta, ale postęp ubytku często można spowolnić. Europejski raport konsensusu dotyczący erozji również podkreśla, że wypełnienia mają łagodzić ból i nadwrażliwość oraz przywracać wygląd i funkcję, ale tylko razem z działaniami zapobiegawczymi.

• Używaj miękkiej szczoteczki, nie dociskaj jej i zamiast szorować w poziomie, szczotkuj małymi ruchami od dziąsła w stronę zęba.
• Zapytaj dentystę, jak bardzo ścierna jest twoja pasta; niektóre pasty wybielające ścierają mocniej niż inne.
• Pij kwaśne napoje do posiłków i szybko, zamiast sączyć je przez cały dzień.
• Jeśli masz refluks albo często wymiotujesz, powiedz o tym na kontroli; to wymaga leczenia także poza jamą ustną.
• Jeśli w nocy zgrzytasz zębami, porozmawiaj z dentystą o szynie nagryzowej.

Ta treść ma charakter ogólnoinformacyjny i nie zastępuje badania.