Dlaczego kontrola RTG po operacji torbieli szczęki trwa latami

Dlaczego obserwacja nie kończy się na operacji

Torbiel w kości szczęki lub żuchwy to wypełniona płynem albo miękką treścią jama, która powstaje wewnątrz kości. Po jej usunięciu wizyty kontrolne mają odpowiedzieć na dwa pytania: czy pozostała jama wypełnia się kością i czy torbiel nie tworzy się ponownie w tym samym miejscu. To drugie nazywa się nawrotem. Większość torbieli rośnie w kości bezboleśnie, dlatego nawrót zwykle widać na zdjęciu RTG, a nie po objawach. Właśnie dlatego kontrole trwają nawet wtedy, gdy czujesz się dobrze.

Jak wynik histopatologii wyznacza plan kontroli

Usuniętą tkankę bada się w laboratorium pod mikroskopem; to badanie histopatologiczne. Wynik określa rodzaj torbieli, a od niego w dużej mierze zależy plan kontroli. Torbiel powstała wskutek zapalenia przy wierzchołku korzenia (torbiel korzeniowa) albo otaczająca koronę niewyrzniętego zęba (torbiel zawiązkowa) po całkowitym usunięciu zwykle nie wraca; kontrole służą wtedy głównie potwierdzeniu, że kość się wygoiła. Keratocysta zębopochodna, w skrócie keratocysta, zachowuje się inaczej. Opisano trzy drogi jej nawrotu:

• Torbiel nie zostaje usunięta w całości: na przykład pozostaje niewidoczny gołym okiem fragment jej ściany.
• Nowa torbiel wyrasta z drobnych torbieli potomnych (satelitarnych), które zostały w kości wokół głównej torbieli.
• Tuż obok miejsca pierwszej torbieli powstaje nowa keratocysta; to również uznaje się za nawrót.

Dlaczego keratocystę obserwuje się dłużej

W analizie obejmującej kilka tysięcy przypadków nawrót odnotowano mniej więcej w co piątej keratocyście. Odsetek zależy od metody operacji i od wyglądu torbieli na zdjęciu: jest niższy przy torbielach jednokomorowych, wyższy przy wielokomorowych. Przeglądy systematyczne wymieniają też wśród czynników ryzyka młodszy wiek i większy rozmiar torbieli. Keratocysta ma skłonność do szerzenia się we wnętrzu kości, więc może rosnąć, nie powodując wyraźnego obrzęku.

Nie ma jednego czasu obserwacji dla wszystkich. Przeglądy są zgodne, że długotrwała obserwacja jest ważna, by wcześnie wykryć nawrót; w opublikowanych badaniach trwała ona niekiedy ponad dwadzieścia lat. Kontrole są zwykle częstsze w pierwszych latach, a gdy wszystko jest w porządku, odstępy między nimi się wydłużają. Odpowiedni harmonogram ustala chirurg, który przeprowadził zabieg i zna wynik oraz opis operacji.

Pantomogram czy tomografia stożkowa?

Zdjęcie pantomograficzne (pantomogram) pokazuje szczękę, żuchwę i wszystkie zęby na jednym płaskim obrazie; dawka jest niska i w kontrolach to zwykle pierwszy wybór. Tomografia stożkowa (CBCT) pokazuje kość w trzech wymiarach: można na niej zmierzyć odległość torbieli lub gojącej się jamy od kanału nerwu, zatoki i korzeni zębów oraz grubość ściany kostnej. Wadą jest dawka: choć zależy od aparatu i wielkości badanego obszaru, jest zwykle kilkakrotnie wyższa niż przy pantomogramie. Wytyczne Komisji Europejskiej wiążą CBCT z następującymi zasadami:

• CBCT wykonuje się tylko wtedy, gdy na pytanie nie da się wystarczająco odpowiedzieć zdjęciem o niższej dawce.
• Nie powtarza się go rutynowo w stałych odstępach; przed każdym kolejnym badaniem ponownie waży się korzyści i ryzyko.
• Wybiera się najmniejsze pole obrazowania, które wystarcza do odpowiedzi na pytanie kliniczne.

To tak zwana zasada ALARA: dawkę utrzymuje się na tak niskim poziomie, jak jest to rozsądnie osiągalne, bez utraty potrzebnych informacji. Nie oczekuj więc CBCT przy każdej kontroli; zwykle sięga się po nie, gdy na pantomogramie coś budzi podejrzenia albo gdy planuje się kolejny zabieg lub implant.

Jak kość wypełnia jamę

Po usunięciu torbieli jama najpierw wypełnia się skrzepem krwi. Z czasem skrzep przekształca się w tkankę gojenia, a potem w kość; na zdjęciu ciemny obszar stopniowo wypełnia się białą kością od brzegów ku środkowi. Czasem do jamy wprowadza się materiał kościozastępczy; przegląd systematyczny wykazał podobne tworzenie kości w jamach wypełnionych i niewypełnionych, zaznaczając jednak, że badań jest mało i są niejednorodne. Tempo gojenia zależy od wielkości i kształtu jamy, od tego, czy zachowano okostną (błonę pokrywającą kość), oraz od tego, czy jama leży w szczęce, czy w żuchwie. Wypełnienie dużej jamy trwa miesiące, czasem dłużej, więc to normalne, że przy pierwszych kontrolach nadal jest widoczna.

Objawy, przy których kontrolę trzeba przyspieszyć

Jeśli pojawi się którykolwiek z poniższych objawów, nie czekaj na zaplanowaną kontrolę, tylko zgłoś się do chirurga lub stomatologa:

• Obrzęk, który ponownie pojawia się w operowanej okolicy lub w jej pobliżu i się powiększa, nawet powoli.
• Wydzielina w jamie ustnej, nieprzyjemny smak albo mały otwór na dziąśle, który raz się otwiera, raz zamyka (przetoka).
• Nowe drętwienie lub mrowienie wargi, brody albo języka: nie przejściowe drętwienie tuż po zabiegu, lecz takie, które wraca po ustąpieniu albo zaczyna się później.
• Ruchomość lub przemieszczanie się zębów w tej okolicy albo nowe odczucie przy zagryzaniu.

Ta treść ma charakter ogólnoinformacyjny i nie zastępuje badania.